Գլխավոր էջ

< «Շաբաթվա հոդված» նախագիծ

Իրանական լուսավորություն (պարս.՝ روشنگری ا��رانی), հայտնի է նաև որպես Իրանում ինտելեկտուալ շարժման առաջին սերունդ (պարս.՝ نسل اول جنبش های روشنفکری در ایران), որը նոր գաղափարներ է բերել ավանդական իրանական հասարակությանը 19-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարի սկիզբ։ Ղաջարների դինաստիայի ղեկավարման շրջանում և հատկապես ռուս-պարսկական պատերազմում Իրանի կրած պարտությունից հետո մշակութային փոխանակումները հանգեցրել են Իրանի կրթված դասակարգի շրջանում նոր հայացքների ձևավորման։ Ռազմական այս պարտությունը նաև խրախուսել է ղաջար հրամանատարներին՝ հաղթահարելու Իրանի հետամնացությունը։ Իրանում ժամանակակից առաջին համալսարանի՝ Դար ուլ-Ֆյունունի ստեղծումը, ինչպես նաև օտարերկրյա դասախոսների ժամանումը հանգեցրել են Իրանում եվրոպական մտածողների հայացքների ներթափանցմանն ու տարածմանը։

Այս ժամանակաշրջանում ձևավորվել են ինտելեկտուալ խմբերը ձևավորել են գաղտնի ընկերություններ և միություններ։ Այս գաղտնի ընկերությունները ներառել են հայազգի Միրզա Մելքոմ խանի Ֆարամուշխանեն (հիմնված մասոնական օթյակների վրա), Անջուման-է Օխովատը (Եղբայրության ընկերություն), Մարդկության ընկերությունը և Մոխադարաթ Վաթան միությունը։ Այս խմբերն իրենց հայացքները տարածել են՝ բաժանելով թռուցիկներ և թերթեր։ Այս գաղտնի կազմակերպությունները ընդգծել են հողային և վարչական համակարգի բարեփոխումների և հասարակության մեջ հոգևորականության դերի նվազեցման անհրաժեշտությունը։

Իրանի աշխարհիկ մտածողներն իրենց աշխատանքների հիմքում դրել են կրոնական ավանդույթների դեմ դիմակայությունը։ Նրանք առճակատում էին շիա իսլամի հետ, որը մի կողմից միախառնված է սնահավատություններով, իսկ մյուս կողմից, ը��տ Ալի Ակբար Վելայաթիի, որոշ կրոնավորների խստությունն ու ինտելեկտուալ նախապաշարմունքն առաջացնում էր ինտելեկտուալ-գիտական անկում։

Այս շրջանի մտածողներից են եղել Միրզա Մելքոմ խանը, Միրզա Ախունդովը, Միրզա Աբդուլռահիմ Տալիբովը, Իրաջ Միրզան, Միրզադեհ Էշղին, Արեֆ Ղազվինը, Միրզա Հասան Ռոշդիե, Միրզա Աղա խան Քերմանի, Հասան Թաղիզադե, Ամիր Քաբիր և Հայդար խան Ամոօղլի։ Այս մտավորականների մեծ մասն իրենց գաղափարներն արտահայտել են պոեզիայի և գեղարվեստական գրականության, կարճ պատմվածքների և առակների միջոցով, որոնք մարդկանց համար մատչելի են և նպաստել են Իրանում լուսավորության տարածմանը։

Իրանում մտավորականների առաջին սերունդը դուրս է եկել երկրի սահմաններից և ազդել է հարևան երկրների վրա, ինչպիսիք են Աֆղանստանը և արաբական աշխարհը, օրինակ՝ Եգիպտոսը։ Ջամալ ադ-Դին ալ-Աֆղանիի նման մարդիկ համագործակցել են այս շրջանի իրանցի մտածողների մեծ մասի հետ։ Ավելին⇒

Շարունակվող իրադարձություններ՝ Իսրայելա-ամերիկյան հարվածներ Իրանին (2026)  • Իրանի բողոքի ցույցեր  • Ռուսաստանի ներխուժում Ուկրաինա

• մարտի 28-ին Ամերիկայի միացյալ նահանգներում Դոնալդ Թրամփի երկրորդ վարչակազմի քաղաքականության դեմ կազմակերպվել են ավելի քան 3300 բողոքի ցույցեր (լուսանկարում), որոնց մասնակցել են 8-9 մլն մարդ։
• մարտի 21-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը վերջնագիր է ներկայացրել Իրանին՝ պահանջելով 48 ժամվա ընթացքում ամբողջությամբ բացել Հորմուզի նեղուցը (լուսանկարում), հակառակ դեպքում ԱՄՆ զինված ուժերը կոչնչացնեն Իրանի էներգետիկ ենթակառուցվածքները, այդ թվում՝ իրանական բոլոր էլեկտրակայանները։
• մարտի 12-ին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Միչիգան նահանգի Ուեսթ Բլումֆիլդ Թաունշիփ քաղաքում ավտոմեքենայով մեկ անձ մտել է Իսրայելի տաճար ռեֆորմիստական սինագոգ, կրակոցնել արձակել։
• մարտի 6-ին Իտալիայում սկսվել են 2026 թվականի Ձմեռային պարալիմպիկ խաղերը։

Վերջերս մահացածներ՝ Պետրոս Բեդիրյան  • Չակ Նորիս  • Օլգա Գաբայան ]

• ․․․նախքան Վեզուվի ժայթքումից կործանվելը Պոմպեյում գործել է հացի առնվազն 34 փուռ (լուսանկարում), որոնք ամբողջությամբ բավարարել են քաղաքացիների կարիքները և իրենց արտադրանքը արտահանել են հարևան բնակավայրեր։
• ․․․այս գիտնականը մենամարտի ժամանակ զրկվել էր քթի մի մասից և հետագա կյանքում ստիպված էր կրել քթի պրոթեզ։
• ․․․ժամանակակից Wi-Fi-ի և Bluetooth-ի համար հիմք դարձած կապի գաղտնագրման տեխնոլոգիայի համահեղինակը եղել է հոլիվուդյան դերասանուհի։
• ․․․Ույունի չորացած աղի լիճը անձրևների ժամանակ պատվում է ջրի բարակ շերտով և դառնում աշխարհի խոշորագույն հայելային մակերեսը։
• ․․․չեզոք Շվեյցարիան վերջին 50 տարվա ընթացքում երեք անգամ ներխուժել է իր հարևանի տարածք։
• ․․․Վոյնիչի ձեռագիրը (լուսանկարում) մինչ օրս չի վերծանվել, և նույնիսկ անհայտ է՝ այն իրական լեզվով է գրված, թե արհեստական կոդով։