Edertasun

Edertasuna izaki, leku, objektu edo ideia batek izan dezakeen ezaugarri bat da, zeinak gozamen, transzendentzia eta ongizate sentimenak sortzen dituen. Edertasuna duenari, eder deritzo. Ederra zer den eta edertasuna zer den bereizteko ahaleginetan aritu izan da filosofiaren baitan estetika deritzan atala oraindik guztiz argitzeke dagoen arazoa delarik. Edertasuna giza pertzepzio eta sentipenei loturik dago, bai eta giza kultura eta pentsamoldeei ere; eta zilegi da horren ondorio gizakion kultura eta molde guztiekin bat datorren definizioa gauzatzea, subjektibotasuna baita edertasunaren ezaugarrietako bat. Gizaki gehienek edertasuna harmonia, atsegin, osotasun, proportzio eta zuzentasun kontzeptuekin erlazionatzen dute, ederra denak ezaugarri horiek izan ohi baititu alderantzizkorik esan ez badaiteke ere.

Edertasuna, artearekin eta gustuarekin batera, estetikaren gai nagusia da, filosofiaren adar nagusietako bat dena^[1][2]. Edertasuna, normalean, propietate estetiko gisa sailkatzen da, beste propietate batzuekin batera, hala nola grazia, dotorezia edo sublimea^[3][4][5]. Balio estetiko positibo gisa, edertasuna itsuskeriarekin alderatzen da, bere pareko negatibo gisa. Edertasuna, askotan, giza ulermenaren hiru oinarrizko kontzeptuetako bat gisa zerrendatzen da, egia eta ontasunaz gain^[3][6][4].

Objektibistek edo errealistek edertasuna gauza ederren ezaugarri objektibo edo adimenarekiko independente gisa ikusten dute, subjektibistek ukatzen dutena^[1][7]. Eztabaida horren iturria da edertasunaren epaiketak oinarri subjektiboetan oinarritzen direla dirudiela, hain zuzen ere, gure sentimenduetan, baina, aldi berean, zuzentasun unibertsala aldarrikatzen dute^[8]. Tentsio horri, batzuetan, «gustuaren antinomia» deritzo^[2]. Bi aldeetakoek iradoki dute gaitasun jakin bat, komunzki gustu zentzua deitua, beharrezkoa dela edertasunari buruzko epaiketa fidagarriak egiteko^[1][8]. David Humek, adibidez, iradokitzen du gaitasun hori trebatu daitekeela eta adituen epaiak bat datozela epe luzera^[1][7].

Edertasuna, batez ere, zentzumen-pertzepziorako eskuragarri dauden objektu konkretuekin lotuta eztabaidatzen da. Iradoki izan da gauza baten edertasuna gauza horren ezaugarri sentsorialei dagokiela^[8]. Proposatu izan da, halaber, objektu abstraktuak, hala nola istorioak edo froga matematikoak, ederrak izan daitezkeela^[9]. Edertasunak funtsezko zeregina du artelanetan eta naturan^[10][8].

Immanuel Kanten arabera, gauza ederren arteko bereizketa eragingarri bat da atxikitutako edertasuna atxikiaren (pulchritudo adhaerens)^{[Oh 1]} eta edertasun askearen (pulchritudo vaga) artekoa. Gauza batek edertasun atxikia du bere edertasuna gauza horren kontzepzioaren edo funtzioaren araberakoa bada, edertasun askea edo absolutua ez bezala^[8]. Edertasun atxikiaren adibideen artean ikus daiteke idi bat, zeina idi bat bezain ederra den baina ez zaldi bat bezain ederra^[1], edo argazki bat, ederra dena eraikin eder bat irudikatzen duelako baina, oro har, edertasunik ez duena bere kalitate baxuagatik^[7].

Badirudi edertasunaren epaiek tarteko posizioa hartzen dutela epaiketa objektiboen artean –adibidez, pomelo baten masari eta formari buruzkoen artean– eta gustu subjektiboen artean –adibidez, pomeloak zapore ona duen ala ez buruzkoen artean–^[11][8][7]. Edertasunaren epaiketak, izan ere, lehenengoetatik desberdintzen dira pertzepzio objektiboetan baino sentimendu subjektiboetan oinarritzen direlako, baina bigarrenetatik ere desberdintzen dira zuzentasun unibertsala aldarrikatzen dutelako^[8]. Tentsio hori hizkuntza arruntean ere islatzen da. Alde batetik, edertasunaz hitz egiten dugu munduaren ezaugarri objektibo gisa, adibidez, paisaiei, margolanei edo gizakiei egozten zaiena^[12]. Alde subjektiboa, berriz, «edertasuna ikuslearen begietan dago» gisako esaeretan adierazten da^[1].

Bi posizio hauei, askotan, objektibismo (edo errealismo) eta subjektibotasun deritze^[1]. Objektibotasuna ikuspegi tradizionala da, subjektibotasuna, berriz, mendebaldeko filosofian garatu da duela gutxi. Objektibotasunaren aldekoek diote edertasuna gauzen ezaugarri adimenetik independentea dela. Horregatik, paisaia baten edertasuna hautematen duenarekiko edo hautematen denarekiko independentea da^[1][7]. Desadostasunak ezaugarri hori hautemateko ezintasunaren bidez azal daitezke, batzuetan gustu falta deitzen zaiona^[13]. Subjektibotasunak, berriz, adimenetik dependentea den edertasunaren existentzia ukatzen du^[3][1][7]. Jarrera horren garapenean, eragin handia izan zuen John Lockek lehen mailako ezaugarrien (behatzailearengandik aparte objektuak dituenak) eta bigarren mailako nolakotasunen (behatzailearengan ideia jakin batzuk sortzeko objektuaren ahalmenak direnak) artean egindako bereizpena^[1][14][3]. Edertasunari aplikatzen zaionean, modu batean edo bestean, objektuaren eta bere ahalmenen araberakoa da^[7]. Baina azalpen horrek edertasunaren baieztapenei buruzko desadostasun benetakoen aukera sinesgaitz bihurtzen du, objektu berak ideia oso desberdinak sor ditzakeelako behatzaile desberdinengan. «Gustuaren» nozioa erabil daiteke, oraindik ere, jende desberdinak zergatik ez dauden ados edertasunari buruz, baina, objektiboki, ez dago gustu zuzen edo okerrik, gustu desberdinak besterik ez daude^[1].

Objektibotasunen zein subjektibotasunen aldeko jarreraren arazoa (muturreko forman) da bakoitzak edertasunari buruzko intuizio batzuk ukatu behar dituela. Gai hori, batzuetan, «gustuaren antinomia» etiketaren pean eztabaidatzen da^[1][2]. Horrek hainbat filosofo bultzatu ditu intuizio horiek guztiak kontuan har ditzakeen teoria bateratu bat bilatzera. Arazo hori konpontzeko bide itxaropentsu bat da teoria subjektiboetatik teoria intersubjektiboetara igarotzea da, eta hauek diote gustuaren epaiketen baliozkotasun estandarrak intersubjektiboak edo epaile talde baten menpekoak direla, eta ez objektiboak. Ikuspegi hori saiatzen da edertasunari buruzko benetako desadostasuna nola den posible azaltzen, edertasuna adimenaren menpeko propietatea izan arren, ez banako baten menpekoa talde baten menpekoa baizik^[1][2]. Estuki lotutako teoria batek edertasuna ikusten du bigarren mailako edo erantzunaren araberako propietate gisa^[7]. Horrelako kontu batean, objektu bat ederra da: «bere propietate estetikoengatik plazera eragiten badu»^[3]. Pertsona ezberdinek modu ezberdinean erantzutea konpondu daiteke arazoa erantzunaren mendekotasun teoriak behatzaile idealaren teoriekin konbinatuz: bakarrik axola du behatzaile ideal batek nola erantzungo lukeen^[8]. Ez dago adostasun orokorrik «behatzaile idealak» nola definitu behar diren, baina suposatzen da, normalean, edertasunaren epaile esperientziadunak direla, gustuaren zentzumena guztiz garatua dutenak. Horrek gustuaren antinomia konpontzeko zeharkako modu bat iradokitzen du: edertasunaren beraren baldintza beharrezko eta nahikoak bilatu beharrean, kritikari onen ezaugarriak identifikatzen eta haien epaiketetan oinarritzen ikas daiteke^[1]. Ikuspegi horrek bakarrik funtzionatzen du adituen artean aho batez ados egotea bermatzen bada. Baina epaile esperientziadunek ere iritzi desberdinak eduki ditzakete beren epaiketetan, eta horrek behatzaile idealaren teoriak ahultzeko mehatxua dakar^[1][7].

Mendebaldeko kulturetan, edertasunari buruzko lehen teoriak Antzinako Greziako filosofo presokratikoek burutu zituzten, Pitagorasek besteak beste. Pitagorikoek, beste hainbeste gauzarekin egin zuten legez, erlazio matematikoak bilatu nahian aritu ziren matematika eta edertasunaren arteko jokoa argitzekotan. Antzinako filosofo horiek gaur egun urrezko zenbakia deritzana aurkitu zuten, zeinak naturan ageri ohi diren forma ugariren atalen arteko proportzioan antzeman litekeen. Laburbilduz, mendebaldeko edertasunaren lehen definizioetan, proportzioaren dohainak aipatuko lirateke, baita, bide batez, simetriarenak ere. Proportzio eta simetria izan ziren, hain zuzen, antzinate klasikoko artelanen moldea Greziako arkitekturan antzeman litekeena.

Polikletosen irudia funtsezkoa da Grezia klasikoan edertasunarekiko zuten kontzeptua ulertzeko. Bere teoria Canon tratatuan aurkeztu zuen, zeina, era berean, arteari buruz ezagutzen den lehen tratatu teorikoa baita. Dena den,  badirudi bertan agertzen diren ideiak garaian ezagunak zirela, eta haiek biltzen zituzten eskuliburuak, tailerretan, jada ohikoak zirela. Polikletosen teoriaren iturri garrantzitsuenetakoa Galeno izeneko fisikoaren testu bateko pasarte bat da, K.a. II. mendekoa (Canon baino sei  mende geroagokoa), argi geratzen delarik testuak izandako garrantzia, ez bakarrik idatzi zen garaian Antzinate guztian baizik. Fisiko batek idatzitako testuan gorputzaren edertasunaren inguruko behaketak agertzea arraroa iruditu arren,  medikuntza greziarrak esanahi kulturala ere bazuen, zientzia enpirikoa izateaz gain. Galenok edertasunaren inguruan zuen ideia Polikletosek zuen bera zen: edertasuna ez da substantzia edo gorputz jakin bat; alegia, ez da unitate bat konposizioa baizik, sistema bat; proportzio harmoniatsu eta orekatuen sisteman oinarritzen zen edertasuna.

Polikletosek, bere teoria formatu literarioan aurkezteaz gain, eskultura moduan ere aurkeztu zuen, eskultura arkaiko eta protoklasikoaren arrastoak zituena oraindik ere, zeinak bere planteamendua eskultoreren baten tailerrean jaioa izan zela aditzera ematen duen. Aipatutako eskultura, Doriforoa da, nahiz eta aurrerago, kanon bera jarraituz, beste eskultura bat ere egin zuen, Diadumenoa. Bertan, edertasuna, etorkizunean garaitua izan zitekeen, baina jarrera lasai eta orekatuan zegoen, kirolari garailearen bidez irudikatu zuelarik.

Hala eta guztiz ere, Polikletosen Canon-ak ez du tailerretako eskuliburu konbentzionalekin zerikusirik. Izan ere, eskulturak egiteko argibideak azaldu beharrean, giza-gorputzaren proportzio idealen bidez (alegia, antropometria jakin baten bidez) edertasuna lortzeko jarraibideak aurkeztu baitzituen bertan. Horrela, argi dago Polikletosentzat –eskultoreek beren ekoizpena burutzerako garaian– gizakiaren proportzioen ezagutza izatea ezinbesteko baldintza zela edertasuna lortu ahal izateko..

Erwin Panofskyren arabera, Polikletosen sistemaren izaera organikoa zen, eta hori izan zen, garaian, eskulturak naturaltasunerako bidea hartu izanaren gakoetako bat. Aurretik, besteak beste, egiptoarrak figura bat irudikatzerakoan laukiaren egituratik abiatzen baziren ere (laukien eta gorputzaren osotasunaren artean inolako harreman zuzenik ez zegoelarik), Polikletosek gorputza osatzen zuten elementuen arteko harremana zuen abiapuntutzat. Horrela, osotasunaren edertasuna enborra, organo eta azpi-organoen arteko loturaren baitakoa litzateke.

Gorputza ez zen tamaina bereko hainbat moduluren baturan egituratzen, hura osatzen duten organo edo gorputz-adarren tamaina eta forma ezberdinen arteko harreman eta proportziotan baizik: atzamar baten eta beste baten arteko erlazioan, atzamarren eta eskuaren arteko erlazioan, eskuaren eta besoaren artekoan, besoaren eta gainerako gorputz-adarren artekoan, etab^[15].  Polikletosek kanonarekiko eta, beraz, edertasunarekiko zuen ikuspuntua formula aritmetiko sinple eta erlazio geometriko neurgarrietan oinarritzen zen, aldi berean. Horrenbestez, eskultura edertasuna plasmatzeko tresna gisa ulertzen zuen eskultore greziar horrek.

Platonek, edertasunaren kontzeptua ulertzeko, filosofo greziarraren ideien teoria orokorra garatu zuen, eta bertan mimesis kontzeptuak duen garrantzia ulertzea ere funtsezkoa da.

Ideien teorian, Platon harremanaturik dauden mundu sentikorra eta Ideien munduz arituko da. «Mundu sentikorra» zentzumenen bidez hauteman dezakeguna da, eta «Ideien mundua», ordea, zentzumenekin hauteman ezin duguna, mundu adigarria, alegia.

Ideien munduan, ez dago dualtasunik, ezta aldaketarik ere, mundu sentikorrean ez bezala, zeina itxurazko errealitatea den. Beraz, ideiak mundu sentikorraren abiapuntua dira azken batean, eta, alderantziz, izate sentikorrak, haien isla, mimesis prozesu baten bidez sortutakoak, alegia.

Ideien teorian mimesis edo imitazioaren kontzeptua ardatz nagusietakoa da. Baina, zer da mimesis edo imitazioa Platonen pentsamenduan?

Irudi hitzaren erabilera platonikoak bere imitazioaren teoriak zuen errealitatearen ikusmolde hierarkikoarekin zituen loturak erakusten ditu, non errealitate enpirikoa (mundu sentikorra) izate absolutu batera egiten den hurbilketa besterik ez den. Irudia imitatzen den objektu material horren hurbilketa da, inoiz ez benetako kopia bat. Hitz gutxitan, imitazioa edo mimesisa iradokizun edota ebokazio hori litzateke. Hori dela eta, Platonek behe mailakotzat jotzen du imitazioa, alde batetik, izatearen hierarkian irudiak duen lekuagatik, baita imitatzaileak objektua ongi ezagutu beharrean (alegia horren atzean dagoen ideia ezagutu beharrean) bere itxura soilik ezagutzen duelako ere. Beraz, irudiaren imitazioan, pertzepzio sentsuala nahasia da, eta esperientzia optikoa egiarik gabekoa^[16].

Unibertsoa artista jainkotiar batek sortutako artelan batekin alderatzen da pentsamendu platonikoan. Artista jainkotiar horrek, demiurgoa, mundu erreala itxuratzen du, ideien munduan oinarrituz mimesiaren bidez. Demiurgoak sortutako mundu fisikoa eredu idealen mundua bezalakoa izatea ezinezkoa dela azaltzen du Platonek, nahiz eta ideien munduaren antzekoa izan, haietan oinarriturik baitago.

Timeon, Ideien munduan aurkitzen diren ongia eta edertasuna, unibertsoari ordena eta zentzua ematen diotenak direla azpimarratzen du Platonek. Unibertsoa osatzen duten alderdiak ongia eta edertasunaren arabera ordenatzen dira demiurgoaren adimenaren laguntzarekin. Baina unibertsoaren perfekzioa eta, horren eraginez, edertasuna, ez da ausaz ematen, demiurgoaren adimenak ezarritako ordenaren eraginez baizik^[17].

Izate, ontasun eta edertasunaren arteko identitate eta harreman bat ezarriko da. Kosmosa ederra izango da eredu dituen ideietara hurbiltzen den heinean, edertasunak beti duelako oinarrian gauzen esentzia (izatea), xedea (ontasuna) eta forma (edertasuna). Ikuspegi horretan, unibertsoak helburu jakin bat dauka, eta ordena batean mugituko da^[18].

Filosofo greziarrak adierazten du gizakien nahi eta xede nagusiena edertasuna dela eta bizitzako erabakiak horren bila hartu beharko genituzkeela: edertasunaren kontenplaziotik ematen baitzaio izateari zentzua eta konplexutasuna.

Platonen etika azaltzeko, elementurik garrantzitsuenetarikoa Eros-aren kontzeptua da, horren bidez iritsiko garelako ongira eta edertasunera, maitasuna eta edertasuna baitira gizakiaren perfekzioaren bidea. Lehenengoak arima, adimena, ordena eta justizia azaleraztea izango du helburu, eta edertasunak, berriz, Eros-ari sortzeko gaitasuna emango dio^[19]. Bere lanetan azaltzen duenez, mundu gizatiarreko edertasunarekin liluratzen da gizakia. Baina elementu material horietako edertasunean soilik murgilduta gelditu ordez, horien bidez, gizakiek guztizko edertasunarekin bat egiteko aukera dute, alegia, perfekzio moralera iristekoa, eta, horretarako, mundu batetik besterako bidaia egiteko, Eros-aren presentzia ezinbestekoa izango da.

Greziar filosofoak idatzitako elkarrizketa ezberdinetan, edertasunaren ezberdintzeak proposatzen ditu. Errepublika eta Legeaken jasotzen diren aipamenak aztertuta, Platonek gorputzaren eta arimaren edertasuna alderatzen dituela hauteman daiteke, gorputzaren edertasunak izaera negatiboa duelarik eta arimaren edertasunak perfekzioaren bidean jartzen gaituela azpimarratuz. Benetako maitaleak gorputz ederra bere izate eder horretan maite duela eta ez bere gorputz izatean argitu nahi digu Platonek ideia horretan, gorputz materikoa mundu fisikoari baitagokio eta arima, berriz, ideiei.

Edertasuna (ideia) topatzeko bidean, ongi eratutako arimaren parte-hartzea nahitaezkoa da oinarri idealen arabera (forma, armonia eta neurria) ordenatzen den heinean, pixkanaka edertasun maila garaiagoak kontenplatuz eta, ondorioz, arima bera ederra bilaka dadin elementu berriak agertzen doazelarik: batasuna eta ordena^[20].

Jarreren edertasunari, gorputzaren edertasunari baino garrantzia handiagoa ematen zaio idatzi horietan, arima baita gorputz-materiari bizia ematen dion elementua, gorputzaren partaidetzarik gabe objektu hutsa litzatekeelarik. Ideia hori, nolabait, Errepublikan zegoen jasoa, Platonen lanen ondorengo berrirakurketetan antzematen denez, edertasuna bertutearekin eta, beraz, ongiarekin eta bizioa zatarkeriarekin lotu zuenean .

Filebo eta Timeo gogoetetan, Platonek, ordea, edertasuna era kuantitatibo batean aurkezten du.

Timeon edertasuna izaera harmonikoaren kontzeptuarekin uztartzen du, eta, horren baitan, edertasun neurgarri batez hitz egiten du, elementu bakoitzaren arteko erlazioaren oinarrian zenbakia eta proportzioa daudela esanaz. Harmonia sortzen duen edertasunaren eredua erregulartasuna, errepikapen erritmikoak eta irudi simetrikoak izango dira horrela^[21].

Beraz, arimaren formazioak ordena morala eta estetikoa lortzen doanean –alegia, edertasunerantz doan heinean–, ekintza ederrak egiten hasi, eta horiek dira bertutera eramango gaituztenak.

Laburbilduz, Platonen edertasun kontzeptua ideal batean oinarrituta dagoen kontzeptua da, arima eta ekintza harmoniatsu, neurridun, ordenatu eta bateratzaileen bidez lortuko dena. Gorengo ideia dena, hierarkikoki eta honetara iristea ia ezinezkoa dena zinez.

Plotinok edertasunaren kontzeptuan sakondu zuen, eta, horretan, tarteka ikus-arteen inguruko planteamendu teoriak garatu zituen. Pentsamolde hori guzti bere lehen tratatuan bildu zuen, Eneadasen, metafisika eta mistika ere landu zituelarik bertan.

Neoplatonismoaren sortzailea izan zen heinean, Platonen ideietan oinarrituko da bere edertasunaren inguruko teoriak sortzeko (munduaren dualismoa kontuan hartuta). Nahiz eta Platonek bezala edertasuna ideia gorena balitz gisa ulertzen duen, bere idatzietan, edertasun enpirikoz ere hitz egingo du (Aristotelesen eraginez), eta, horretarako, ikus-arteez baliatuko da; izan ere, bere ustez, naturako gorputzak ederrak izan daitezke, baina edertasun hori formak atxikiko dio. Hala ere, azken elementu horiek ez dute inoiz guztizko edertasunik lortuko, materiak formari erresistentzia egingo baitio, hain zuzen ere. Gainera, Plotinoren ustez, edertasun hori formaren egilearengan soilik egongo da osotasunean, azken finean, artisauaren ariman ideia bera baitago, eta bertan ez du materiaren erresistentziarik izango. Puntu honetan, aldaketa nagusietako bat egongo da Platonen ikuspegiarekiko, izan ere berak mimesiarekiko ikuspegi negatiboa zuen, eta Plotinok, berriz, ikuspegi negatibo hori materiarengan izango du, eta ez mimesiaren kontzeptuan.

Bestalde, materian irudikatzen diren formek interes berezia izango dute filosofo klasikoarentzat, bitartekari lana egin ahal izango duelako gizakiarengana edertasuna (ideia) hurbiltzeko prozesuan. Izan ere, forma txertatzean, materiari edertasunaren ideia ere txertatzen zaio, nahiz eta hori bere osotasunean izan ez, aipatu moduan materiak ideia edo formari beti erresistentzia egingo diolako. Dena den, bitartekari-harreman horren alderdi arriskutsuaz ere ohartzen da, gizakia materialtasun horretan soilik gelditu daitekeelako, hain zuzen ere (Nartziso-ren mitoarekin alderatu daiteke).

Filosofo horren edertasunaren kontzeptuak iraultza edo aldaketa izugarria suposatu zuen, lehenago aipatutako Polikletosen ideien aurka argi eta garbi agertu baitzen. Alde batetik, simetriaren ideia guztiz baztertu zuen, Polikletosek, berriz, edertasunaren oinarrian ipini zuen. Beste aldetik, Plotinok aldarrikatuko du edertasuna sinplea dela eta ez konposatua; horren aurrean, osotasuna sortzen duten zati bakoitza ederra izan zitekeela esan zuen, zati horiek sinple edo partikularrak ere badirenean.

Platonen ideiak berreskuratuz, Plotinok, berriz ere, edertasuna ideia abstraktu moduan definituko du, eta ez zerbait neurgarria balitz bezala; beraz, edertasuna ez da modu matematiko baten bidez identifikatuko, arimaren bitartez baizik. Hain zuzen ere, bai arimak eta baita edertasunaren ideiak ere, ideien munduan baitute jatorria, eta, hala izanik, elkarri identifikatzeko gai dira Plotinoren pentsamenduaren baitan. Horrela, bada, arimak, edertasuna ikustean, berehala identifikatuko du, biak baitira esentziak, abstraktuak.

Horretaz gain, Platonen pentsamendutik berreskuratuko du edertasuna ontasunarekin parekatzeko ideia ere: ederra dena ongiarekin erlazionatuz eta, beraz, ideiarik garrantzitsuenekin lotuta, eta, alderantziz, itsusia dena gaiztakeriarekin erlazionatuz. Azkenik, esatekoa da edertasuna eta ontasuna gizakiok kanpotik hautemango ditugun ezaugarriak direla, ez baitaude izatez eta jaiotzez gizakiaren barnean.

• The Evolution of Beauty: How Darwin's Forgotten Theory of Mate Choice Shapes the Animal World - and Us. Anchor ISBN 978-0345804570..
• Liebelt, C. (2022), Beauty: What Makes Us Dream, What Haunts Us. Feminist Anthropology.

• Erreportajea edertasunari buruz Argia astekarian.
• ALCINA FRANCH, J.: Arte y antropología, Madrid, Alianza, 1988
• BARASCH, M.: Teorías del arte. De Platón a Winckelmann (Fabiola Salcedo Garcés-en itzulpena), New York, New York University, 1985.
• BREHIER, E.: La filosofía de Plotino (Lucía Piossek Prebisch-en itzulpena), Argentina, Editorial Sudamericana, 1953.
• BRISSON, L.: La oposición phúsis/tékhne en Plotino (Maria Isabel Santa Cruz eta Maria Ines  Crespo-ren itzulpena), La Plata, Universidad Nacional de La Plata, 2003.
• GARCÍA ROMERO, F.: “El cuerpo de los atletas en la antigua Grecia”, XII Seminario de Arqueología Clásica, 2005
• KONSTAN, D.: “The Concept of Beauty in the Ancient World and its Reception in the West” (bertsio digitalizatua), Nova Tellus, 30. bol. 1 zbk., 2012.
• MARECHAL, L.: Descenso y ascdenso del alma por la belleza, Buenos Aires, Colección Pico y Piedra, 1984.