Wago

Wago (Japans: 和語 [wa̠ɡo̞]^?; Hepburn: wago; Nederlands: Japans woord) is een taalkundige term voor inheemse Japanse woorden. De inheemse woordenschat van het Japans wordt ook vaak yamato kotoba (Japans: 大和言葉 [ja̠ma̠to̞ ko̞to̞ba̞]^?; Nederlands: Woorden van Japan) genoemd, maar wordt vooral gebruikt in een literaire, kalligrafische, en culturele context. De term wago is juist gangbaar in academische en linguïstische context. De inheemse Japanse woorden bestaan meestal uit meerdere lettergrepen. Ze hebben een kanji toegewezen gekregen en de uitspraak van het Oud-Japans behouden of hebben een verbasterde uitspraak die is gebaseerd op de oude uitspraak.^[1][2]

De totale Japanse woordenschat kan worden verdeeld in drie categorieën, deze vormen gezamenlijk de belangrijkste lexicale lagen van het Japans.^[3]

• 33% - Japans inheemse woorden: wago (和語).
• 49% - woorden ontleend aan het Chinees: kango (漢語).
• 18% - woorden die ontleend zijn aan andere talen: gairaigo (外来語).

• Het woord wago is de rōmaji-transliteratie van de kanji 和語 [wago], bestaande uit twee morae: [wa-go]. Het is een samenstelling bestaande uit de zelfstandige naamwoorden: 和 [wa] (Japans) in de on-lezing en 語 [go] (taal) eveneens in de on-lezing. Wago kan worden vertaald in het Nederlands als: Japans woord.

Saillant detail, de kanji 和 [wa] (Japan) en 語 [go] (taal), zijn beiden ontleend aan het Chinees; waarbij wa is ontleend aan een Chinees exoniem dat "Japan" betekent en later is overgenomen in het Japans. Daarmee is wago ironisch genoeg een kango.

• De woorden yamato kotoba is de rōmaji-transliteratie van de kanji 大和言葉 [yamato kotoba], bestaande uit 3 + 3 morae: [ya.ma.to + ko.to.ba]. Het geheel bestaat uit twee samenstellingen.
  • Yamato is de eerste samenstelling en bestaat uit het bijvoeglijke naamwoord: 大 [yama] (groot) in de kun-lezing en het zelfstandige naamwoord: 和 [nago] of [yawara] (Japan) eveneens in de kun-lezing. Geen van deze karakters volgt de standaard kun-lezing; mettertijd is [yamato] de unieke lezing voor deze samenstelling geworden, een fenomeen dat bekendstaat als een ateji-lezing. Yamato is overigens de oude endonieme naam voor Japan.
  • Kotoba is de tweede samenstelling en bestaat uit het zelfstandig naamwoord: 言 [koto] (woord) of (taal) in de kun-lezing en het partikel: 葉 [ha] dat wordt gebruikt in onder ander abstracte samenstellingen. Op dit laatste karakter is rendaku van toepassing. Hierdoor wordt de stemloze 'h' veranderd in de Stemhebbende 'b', waardoor het karakter wordt uitgesproken als [ba].

yamato kotoba kan grofweg worden vertaald naar het Nederlands als Woorden van Japan.

De Japanse inheemse woorden hebben vaak een kun-lezing. De kun-lezing wordt frequent omschreven als de inheemse Japanse lezing van een kanji, gekoppeld aan een Japans woord dat reeds bestond vóór de invoer van Chinese karakters. In veel gevallen behoren deze woorden tot de wago-categorie. Sommige kanji hebben echter veel later een kun-lezing toegewezen gekregen die niet oorspronkelijk Japans was, zoals ateji-lezingen en leenvertalingen. Derhalve kan niet worden geconcludeerd dat een kun-lezing automatisch tot de wago-categorie behoort; het vormt slechts een sterke indicatie.

Hoewel de uitspraak van getallen in het Japans meestal tot de kango-categorie behoren, zijn inheemse Japanse getallen toch belangrijk voor het tellen tot 10. Het gaat hier specifiek om het tellen van items zonder waartoe niet een specifiek telwoord behoort of bij tellen van losse dingen. Wago-getallen worden ook gebruikt voor enkele vaste uitdrukkingen of uitzonderingen.

• (en) Tofugu - Yamato Kotoba: The real Japanese language - Informatief artikel over yamato kotoba.
• (en) Tofugu - Japanese: The borrower language - Informatief artikel over wago.