Liaison

Liaison (wymowa^ⓘ /ljɛ.zɔ̃/) – występujący w języku francuskim typ łączenia międzywyrazowego, rodzaj zewnętrznego sandhi, w którym standardowo niewymawiana spółgłoska końcowa jednego wyrazu w wyniku zestawienia go z drugim wyrazem zaczynającym się od samogłoski staje się spółgłoską wymawianą.

Przykładowo pomiędzy zaimkiem przymiotnym mes /me/ a rzeczownikiem amis /a.mi/ w ramach liaison dodaje się w wymowie /z/, tworząc wyrażenie mes amis /me.z‿a.mi/. W zapisie liaison jest reprezentowane przez ostatnią literę pierwszego wyrazu w zestawieniu, ale w wymowie dodana spółgłoska tworzy sylabę z nagłosem drugiego wyrazu.

Istnieją takie warunki, kiedy potencjalne liaison pomiędzy wyrazami występuje w mowie frankofonów praktycznie zawsze, w innych nie występuje nigdy, a w jeszcze innych jego występowanie jest opcjonalne i zależy m.in. od stylu wypowiedzi.

Liaison stanowi jedno z najbardziej charakterystycznych i zarazem złożonych zjawisk w fonetyce języka francuskiego^[1]. Wiąże się z zagadnieniami syntaktycznymi, semantycznymi, morfologicznymi, fonologicznymi, leksykalnymi, ortograficznymi, stylistycznymi i historycznymi^[2]. Jego źródłem są przemiany, jakie zaszły w rozwoju języka francuskiego na przestrzeni wieków – zanikanie końcowych spółgłosek wyrazowych.

Czasami termin liaison stosowany jest do opisu zjawisk w innych językach niż francuski, jednak wówczas definiowany jest w różny sposób przez różnych autorów.

à certains égards

W wyrażeniu à certains égards wymowa poszczególnych wyrazów wziętych osobno jest następująca: /a/, /sɛʁ.tɛ̃/, /e.ɡaʁ/. Tworząc jednak całość, pomiędzy wyrazem certains a égards tworzy się łączenie międzywyrazowe typu liaison. Dotychczas nieme s na końcu wyrazu certains w tym łączeniu wypowiadane jest jako /z/ i tworzy sylabę z pierwszą samogłoską z wyrazu égards. Zatem wymowa tego wyrażenia z podziałem na sylaby będzie brzmieć /a.sɛʁ.tɛ̃.ze.ɡaʁ/

Problem z odtwarzaniem tego pliku? Zobacz strony pomocy.

W języku francuskim łączenie międzywyrazowe typu liaison stanowi rodzaj zewnętrznego sandhi^[2][3], pociąga za sobą fonetyczną realizację spółgłoski na końcu wyrazu, która w standardowych warunkach jest niema. Może ono zajść wtedy, gdy kolejny, sąsiadujący wyraz zaczyna się od samogłoski^[2] lub, pod pewnymi warunkami, od h bądź półsamogłoski^[4]. Oba te wyrazy muszą znajdować się w obrębie jednej frazy fonologicznej^[2], w obrębie jednostki zawierającej jeden akcent toniczny. Liaison nie występuje, gdy pomiędzy wyrazami jest pauza. W piśmie może ona być zaznaczona znakiem interpunkcyjnym^[5].

Spółgłoska końcowa z pierwszego wyrazu, która w wyniku łączenia międzywyrazowego zaczyna być wypowiadana, tworzy z samogłoską z drugiego wyrazu nową sylabę (a nie z samogłoską poprzedzającą ją w obrębie tego samego wyrazu). Sylabizacja jest zatem niezależna od morfologicznych granic. Przykładowo wyrazy w wyrażeniu les Américains wzięte osobno brzmią odpowiednio /le/ i /a.me.ʁi.kɛ̃/. W wyniku łączenia międzywyrazowego typu liaison niewymawiana wcześniej litera s w les staje się wypowiadana jako /z/ i tworzy ona sylabę z samogłoską z kolejnego wyrazu. Zatem podział na sylaby w wyrażeniu les Américains jest następujący: /le.za.me.ʁi.kɛ̃/^[2].

Oprócz sanskrytu i pewnych pokrewnych mu języków w żadnym innym języku indoeuropejskim i prawdopodobnie w żadnym innym języku świata tego typu rodzaj zewnętrznego sandhi nie jest tak silnie rozwinięty i złożony jak w języku francuskim^[6].

W standardowym języku francuskim głoski tworzące liaison są następujące: /z/, /n/, /t/, /ʁ/, /p/, /g/^[7][8]. Zdecydowana większość przypadków (ok. 99%) jest tworzona przez trzy pierwsze: /z/ (ok. 46%), /n/ (ok. 36%) i /t/ (ok. 17%)^[9], przy czym /n/ w liaison pojawia się tylko po samogłoskach nosowych^[10]. Liaison z /n/ należą najczęściej do kategorii liaison obowiązkowych, dlatego wg publikacji Malleta z 2008 r. w mowie codziennej realizowane są w 90% potencjalnych wystąpień. Dla /z/ i /t/ są to wartości odpowiednio 43% i 23%^[10].

Poza /z/, /n/, /t/, /ʁ/, /p/, /g/ wśród głosek tworzących liaison wymienia się czasem także /k/^[5][9] oraz /v/^[9][a].

Przemiany głosek w wyniku utworzenia liaison ukazane są w poniższej tabeli:

Występowanie liaison ma wpływ nie tylko na wymawianie spółgłoski w łączeniu międzywyrazowym, ale może mieć także wpływ na poprzedzającą ją samogłoskę. Może ona w wyniku liaison stać się bardziej otwarta. Wymowa dernier example będzie brzmieć /dɛʁnjɛʁ‿ɛɡzɑ̃pl/, to znaczy wyraz dernier w rodzaju męskim, wymawiany bez liaison jako /dɛʁnje/, staje się homofonem dernière /dɛʁnjɛʁ/, tj. brzmi tak samo jak odpowiednik tego wyrazu w rodzaju żeńskim. Inną przemianą samogłoski jest denazalizacja i analogiczne upodobnienie się do formy żeńskiej, np. bon appétit /bɔnapeti/, czyli wymowa wyrazu bon (bez liaison wymawianego jako /bɔ̃/) identyczna jak żeńskie bonne^[9].

Te modyfikacje samogłoski w liaison nie występują jednak regularnie^[9]. Zwykle denazalizacja występuje po przymiotnikach zakończonych na –ain, -ein, -en, -on, -in, np. plein air /plɛn‿ɛʁ/, divin enfant /divin‿ɑ̃fɑ̃/. Nie występuje ona jednak po un, aucun, commun, on, rien, bien, en, np. un enfant /œ̃n‿ɑ̃fɑ̃), en outre /ɑ̃n‿utʁ/. W przypadku zaimków dzierżawczych funkcjonują dwie wymowy, np. mon ami /mɔ̃n‿ami/ lub / mɔn‿ami/^[5], ale powszechniejsza jest ta z nosową samogłoską^[11]. Występowanie denazalizacji zależy od lokalnej francuszczyzny, przykładowo na południu nazalizacja jest wyraźnie częstsza^[9].

Należy rozróżnić wymowę pewnych przymiotników w sytuacji, gdy występują one w rodzaju męskim bez liaison, w połączeniach typu liaison oraz w sytuacji, gdy mają formę rodzaju żeńskiego^[16].

Istnieje kilka wyrazów, które mają specjalną formę, zarówno w zapisie, jak i w wymowie, kiedy tworzą liaison. Należą do nich:

• zaimek wskazujący rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej ce /sə/ przyjmujący w liaison formę cet /sεt/, np. ce lièvre /sə ljɛvʁ/ ale: cet ange /sεt‿ɑ̃ʒ/
• zaimki dzierżawcze rodzaju żeńskiego ma, ta, sa (/ma/, /ta/, /sa/) przyjmują w liaison formę mon, ton, son (w wymowie /mɔ̃n/, /tɔ̃n/, /sɔ̃n/ lub /mɔn/, /tɔn/, /sɔn/), np. ma meilleure amie ale: mon amie /mɔ̃n‿ami/
• przymiotniki rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej: beau /bo/, nouveau /nuvo/, fou /fu/, mou /mu/, vieux /vjø/ tworzą w liaison formy odpowiednio: bel /bεl/, nouvel /nuvεl/, fol /fɔl/, mol /mɔl/, vieil /vjεj/, np. le Nouvel An /lə nuvεl ɑ̃/^[11].

W języku francuskim, jeśli pierwszą literą w wyrazie jest h, to kolejną jest samogłoska. W standardowym języku francuskim nie ma żadnej głoski przypisanej do litery h. Występują jednak jej dwa rodzaje. W obu przypadkach wyrazy rozpoczynające się na tę literę rozpoczynają się fonetycznie od samogłoski (lub półsamogłoski)^[17][18]. Można wyróżnić h przydechowe (h aspiré) i h nieprzydechowe (h nieme, h muet). H przydechowe wbrew nazwie nie oznacza, że głoska ta jest wymawiana z przydechem, wyróżnia się jednak swoimi właściwościami^[19]. Na początku wyrazu wyklucza ono wystąpienie łączenia międzywyrazowego typu liaison oraz elizji; wyrazy te zachowują się tak jakby były poprzedzone spółgłoską. Natomiast wyrazy rozpoczynające się na nieme h dopuszczają wystąpienie liaison i elizji^[17], zachowują się tak, jakby rozpoczynały się od samogłoski^[19].

Frankofonom może się jednak zdarzać w spontanicznej, potocznej mowie tworzyć liaison z wyrazami zaczynającymi się na przydechowe h i wymawiać np. les haricots jako /lez‿aʁiko/ zamiast /le aʁiko/^[4]. Z drugiej strony w standardowym języku istnieje nieliczna grupa słów, która mimo że w zapisie nie ma przydechowego h, to zachowuje się tak, jakby je miała, np. le onze novembre /lə ɔ̃z nɔ.vɑ̃bʁ/ (brak elizji), les onze joueurs /le ɔ̃z ʒwœʁ/ (brak liaison)^[17].

W języku francuskim występują trzy półsamogłoski: /j/, /ɥ/, /w/. Ich zgłoskotwórczymi odpowiednikami są odpowiednio samogłoski /i/, /y/, /u/^[20]. Francuskie półsamogłoski, podobnie jak francuskie h, na początku wyrazów mogą zachowywać się dwojako: jak samogłoski umożliwiające tworzenie liaison i elizji oraz jak spółgłoski nieumożliwiające tego^[18][21].

Wyrazy w zdaniu mogą tworzyć tzw. grupy rytmiczne (fr. groupes rythmiques). Grupa rytmiczna jest zestawieniem słów, które reprezentują jedną myśl, pewną jednostkę znaczeniową^[24]. Są ciągiem wyrazów wymawianych pomiędzy pauzami (choćby potencjalnymi)^[25] czy lekkim zawieszeniem głosu^[26], mają specyficzny wzór intonacyjny^[25] i jedną końcową sylabę akcentowaną^[27]. Przykładowo: Voulez-vous me donner | le gros dictionnaire | qui est sur la table ? → Zechciałby mi pan podać | opasły słownik | który leży na stole? W przytoczonym przykładzie występują trzy grupy rytmiczne^[24]. Dzięki nim można w wymowie odróżnić takie pary zdań jak: Il apparaît | très fatigué. Il apparaîtrait | fatigué^[28].

Grupa rytmiczna zwykle składa się z 3–4 sylab; rzadko przekracza 7. Przykładowo wyrażenie mon frère arrive jest normalnie traktowane jako jedna grupa rytmiczna. W nieco dłuższym mon frère (|) arrive (|) demain może zajść podział na dwie grupy przed lub po wyrazie arrive albo nie zachodzić wcale. W jeszcze nieco dłuższym mon frère aîné | arrive demain typowy byłby podział na dwie grupy rytmiczne^[29].

W języku francuskim można wyróżnić następujące typy łączeń międzywyrazowych^[30]:

• enchaînement consonantique, np. Il‿arrive /i.la.ʁiv/; Il sert‿un café /il.sɛ.ʁœ̃.ka.fe/; Jeanne‿entre‿avec‿une‿amie /ʒa.nɑ̃.tʁa.ve.ky.na.mi/^[30]
• enchaînement vocalique, np. Ma journée_a_été_épuisante. J’ai seulement_eu_un tout petit accident^[31]
• liaison, np. C’est‿intéressant. Quand‿ils‿en‿étaient contents. Arrivent-ils ?

Łączenie międzywyrazowe typu enchaînement consonantique polega na tym, że słowo kończące się na wymawianą spółgłoskę oraz kolejne słowo zaczynające się na samogłoskę tworzą wspólną sylabę z tych głosek. Przykładowo w wyrażeniu amour heureux podział na sylaby wygląda następująco^[32]:

Łączenie enchaînement consonantique występuje zasadniczo między wyrazami w obrębie grupy rytmicznej^[33] i jest ono typowe dla naturalnej mowy^[34].

Łączenie międzywyrazowe typu enchaînement vocalique polega na tym, że w przypadku sąsiedztwa wyrazu kończącego się na wymawianą samogłoskę i wyrazu zaczynającego się na samogłoskę przejście między tymi głoskami wymawiane jest płynnie, bez przerw^[35], tym samym tonem^[36]. Zachodzi także między grupami rytmicznymi, np. J’ai_eu_un billet. Tu_es_au théâtre ? Ma journée_a_été_épuisante^[35]. Dla porównania w języku niemieckim sąsiedztwo samogłosek może w wymowie skutkować zwarciem krtaniowym, np. beachten^ⓘ /bəˈʔaxtn̩/^[37]. We współczesnym języku francuskim czasami także obserwuje się tego typu przejścia między samogłoskami^[38].

Połączenie samogłoski i spółgłoski n lub m na końcu wyrazu skutkuje wymową jako samogłoska nosowa. Jeśli kolejny wyraz zaczyna się od samogłoski, to możliwe jest połączenie typu enchaînement vocalique, np. Jean_a une position_unique. C’est une question_indiscrète. Le chien_est parti.^[39]. Ma to jednak miejsce wtedy, gdy ten pierwszy wyraz z pary jest akcentowany (występuje na końcu grupy rytmicznej). Jeśli jest nieakcentowany wewnątrz grupy rytmicznej, to końcowa spółgłoska może być wymawiana, tworząc łączenie międzywyrazowe typu liaison. Porównaj: L'assassin_a des complices /l‿a.sa.sɛ̃.a de kɔ̃plis/ (enchaînement vocalique). On‿a vu l’assassin /ɔ̃.n‿a.vy l‿a.sa.sɛ̃/ (liaison) ^[40].

Różnica między enchaînement consonantique a liaison polega na tym, że w tym pierwszym przypadku spółgłoska biorąca udział w łączeniu nigdy nie jest niema, wypowiada się ją także przed inną spółgłoską lub pauzą. W przypadku liaison spółgłoska ta staje się w wyrazie wypowiadana dopiero w wyniku łączenia międzywyrazowego. Porównaj: Il‿apparaissait. (enchaînement consonantique; spółgłoska l z wyrazu il jest stała, np. Il venait). Ils‿apparaissaient (liaison; spółgłoska s z wyrazu ils jest wypowiadana tylko przed samogłoską; w innym przypadku jest niema np. w Ils venaient)^[34]. Porównaj też: jeune enfant /ʒœ.nɑ̃.fɑ̃/ (enchaînement consonantique) i bon enfant /bɔ.n‿ɑ̃.fɑ̃/ (liaison; bez tego łączenia wyraz bon wymawiany jest jako /bɔ̃/)^[41].

Kiedy wyraz kończy się na wymawiane r i następuje po nim w zapisie niema spółgłoska, to preferowane jest łączenie międzywyrazowe typu enchaînement consonantique zamiast liaison. Przykłady: vers elle /vɛ.ʁɛl/ (zamiast /vɛʁ.z‿ɛl/), nord-est /nɔ.ʁɛst/ (zamiast /nɔʁ.d‿ɛst/), fort aimable /fɔ.ʁɛ.mabl/ (zamiast / fɔʁ.t‿ɛ.mabl/), corps à corps /kɔ.ʁa.kɔʁ/, bourg animé /buʁ anime/. Liaison występuje jednak, jeśli obecne jest –s służące do wskazywania liczby mnogiej, np. leurs amis / lœʁz‿ami/, rapports exacts /ʁapɔʁz‿ɛɡza/. Nie dotyczy to –s w środku wyrażeń rzeczownikowych w liczbie mnogiej, np. porcs-épics /pɔʁ.ke.pik/^[5].

Wyróżnić można także zjawisko liaison sans enchaînement (lub liaison non enchaînée). Jest ono obecne zwłaszcza w języku polityków i prezenterów radiowych^[5], może być związane z pewną afektacją podczas wygłaszania przemów, ale może także powstawać w wyniku zawahania przed trudnym słowem^[42]. Polega ono na tym, że wymawia się standardowo niemą końcową spółgłoskę tak jak w liaison, mimo że kolejny wyraz nie zaczyna się od samogłoski a od spółgłoski. Przykładowo w wyrażeniu Les électeurs ont répondu wyraz ont wymawiany jest wówczas jako /ɔ̃t/ (tworząc samodzielnie sylabę) zamiast /ɔ̃/, i z krótka pauzą po nim. Innym przejawem tego zjawiska tworzenie liaison, co prawda, przed samogłoską, ale w taki sposób, że międzywyrazowa spółgłoska tworzy sylabę nie z wyrazem kolejnym (jak w standardowym liaison) a w obrębie pierwszego wyrazu. Przykładowo w wyniku zjawiska liaison sans enchaînement podział na sylaby w wyrażeniu ont entendu brzmi /ɔ̃t ɑ̃.tɑ̃.dy/ zamiast /ɔ̃.tɑ̃.tɑ̃.dy/^[5]. Inny przykład: J’avais un rêve wymawiane jako /ʒa.vɛz.œ̃.ʁɛv/^[43].

Można wskazać pewne okoliczności, kiedy potencjalne liaison wystepuje zawsze, oraz takie, kiedy nie używa się go nigdy. W jeszcze innych warunkach jego użycie jest opcjonalne (fakultatywne). Stopień fakultatywności jest jednak bardzo zróżnicowany – w niektórych przypadkach chodzi o zastosowanie liaison zawsze poza bardzo potoczną mową, w innych chodzi o niestosowanie nigdy poza bardzo formalną mową lub wręcz archaicznym stylem wypowiedzi^[44]. Zakres stosowania liaison zależy też od mówcy – jego wieku, pochodzenia, wykształcenia i znajomości francuskiej ortografii^[9].

W związku z tym z punktu widzenia normatywnego stosuje się podział liaison na:

• liaison obowiązkowy (liaison obligatoire)
• liaison opcjonalny (liaison facultative)
• liaison niedopuszczalny (liaison interdite)^[9].

Z deskryptywnego punktu widzenia (opisującego ich użycie w praktyce, a nie normy i zalecenia) można mówić o liaison catégorique (występującym zawsze), liaison variable (zmiennym) i liaisons erratiques (nieoczekiwanym, niekonsekwentnym)^[9]. Istnieje spora rozbieżność między tradycyjnym podziałem normatywnym a praktycznym użyciem liaison^[6].

W mowie codziennej występuje znacznie mniej liaison niż w starannym języku, a zwłaszcza w porównaniu z językiem poezji^[5]; formalne przemowy polityczne kontrastują pod względem użycia liaison z potocznym językiem konwersacji. Przykładowo oszacowano, że realizacja fakultatywnych liaison z udziałem pas wynosi w tym pierwszym stylu około 78%, natomiast w drugim – 1,5%^[10].

Istnieją pewne różnice w stosowaniu i realizacji liaison między regionami a także dialektami, choć te zjawiska nie zostały jeszcze w pełni opisane^[10]. Przykładowo paryżanie mają tendencję do niestosowania pewnych łączeń międzywyrazowych, które powszechne są w mowie w innych częściach Francji czy w Belgii^[5]. W języku francuskim Quebecu liaison z proklitykami on, ils, elles należy do liaison zmiennych a nie występujących zawsze jak w standardowym francuskim. Poza tym wszystkie formy czasu teraźniejszego czasownika être tworzą liaison poprzez /t/, także te, które w standardowej odmianie czynią to przez /z/, np. tu es assis może brzmieć /tet‿asi/ zamiast /ty ez‿asi/^[10].

Ogólnie rzecz biorąc, laision z reguły występuje zawsze pomiędzy pewnymi „drobnymi” wyrazami a wyrazami, wobec których te pierwsze mogą być uznane za satelickie. Do takich połączeń można zaliczyć określniki (rodzajniki) czy zaimki dzierżawcze z sąsiadującymi rzeczownikami lub przymiotnikami oraz zaimki osobowe z sąsiadującymi czasownikami^[45]. Generalnie liaison występuje znacznie częściej po wyrazach jednosylabowych niż wielosylabowych^[10].

Tradycyjnie liaison jest na ogół uważane za obowiązkowe w następujących przypadkach:

• między określnikiem lub przymiotnikiem z jednej strony a rzeczownikiem lub przymiotnikiem z drugiej strony^[5]
  • (rodzajnik) + (przymiotnik) + rzeczownik, np. les années /lez‿ane/, les petits amis /leptiz‿ami/, grand enfant /gʁɑ̃t‿ɑ̃fɑ̃/, grands enfants /gʁɑ̃z‿ɑ̃fɑ̃/, des élèves /dez‿elɛv/, un ami /œ̃‿ami/, les beaux arbres /le boz‿aʁbʁ/, aux armes /oz‿aʁm/, les autres mots /lez‿otʁ mot/^[5][46]
  • zaimek dzierżawczy, wskazujący, nieokreślony, liczebnik + (przymiotnik) + rzeczownik, np. ces arbres /sez‿aʁbʁ/, tes yeux /tez‿jø/, certains animaux /sɛʁtɛ̃z‿animo/, six ans /siz‿ɑ̃/, dix anciens soldats /diz‿ɑ̃sjɛ̃ sɔlda/^[5][26]
• między zaimkiem osobowym [pronom personnel conjoint] lub on z jednej strony a czasownikiem lub zaimkiem en, y bądź innym z drugiej strony, a także w odwrotnej kolejności, np. nous avons /nuz‿avɔ̃/, ils ont /ilz‿ɔ̃/, on y va /ɔ̃n‿i va/, ils y sont, il nous entend /il nuz‿ɑ̃tɑ̃/, je les aime /ʒə nə lez‿ɛm/, je les ai vus /ʒə lez‿e vy/, on ira /ɔ̃n‿iʁa/, courons-y /kuʁɔ̃z‿i/, allez-y /alez‿i/, prend-elle /pʁɑ̃t‿ɛl/, dirait-on /diʁɛt‿ɔ̃/, allez-vous-en /ale vuz‿ɑ̃/, nous en avons /nuz‿ɑ̃n‿avɔ̃/, prenez-en /pʁənez‿ɑ̃/^[5][46], prend-on /pʁɑ̃t‿ɔ̃/^[47]
• w wyrażeniach przyimkowych po jednosylabowym przyimku, np. dans un cas /dɑ̃z‿œ̃ ka/, en Asie /ɔ̃n‿azi/
• w ścisłych połączeniach wyrazowych z udziałem pewnych przysłówków i innych wyrazów, zwłaszcza jednosylabowych, wyrażających przeczenie lub stopień intensywności, np. plus important /plyz‿ɛ̃pɔʁtɑ̃/, pas aujourd’hui /pɑz‿oʒuʁdɥi/
• po bezosobowych konstrukcjach z c’est i il est, np. c’est à voir /sɛt‿avwar/, il est impossible \i.l‿ɛ.t‿ɛ̃.pɔ.sibl/
• w większości wyrazów złożonych oraz w pewnych w utartych wyrażeniach^[5][30], np. de plus en plus /də plyz‿ɑ̃ ply/, les États-Unis /lez‿etaz‿yni/, de temps en temps /də tɑ̃z‿ɑ̃ tɑ̃/, vis-à-vis /viz‿avi/, mot à mot /mot‿a mo/, Champs-Élysées /ʃɑ̃z‿elize/, Nations Unis /nasjɔ̃z‿yni/.

Taki ogólny wykaz obowiązkowych liaison można znaleźć w opracowaniu gramatyki francuskiej Le Bon Usage. Widnieje tam jednak zastrzeżenie, że dotyczy to przede wszystkim stylu formalnego oraz wymowy podczas czytania na głos, zwłaszcza poezji. Językoznawcy pochodzący z różnych środowisk też nie zawsze są zgodni co do rekomendowanej wymowy w pewnych przypadkach^[5] i występują różnice przy klasyfikowaniu, co ich zdaniem należy do liaison obowiązkowego, opcjonalnego i niedopuszczalnego^[48].

W praktyce liaison określany jako występujący zawsze, tj. liaison catégorique (czy też praktycznie zawsze – quasi-catégorique)^[49], pojawia się w węższym zakresie, w następujących kontekstach:

• między określnikiem (déterminant) a rzeczownikiem^[6] bądź przymiotnikiem^[49], gdzie jako określnik rozumie się rodzajnik, liczebnik główny opisujący rzeczownik (déterminant numéral) oraz tzw. adjectifs pronominaux ‘przymiotniki zaimkowe’, czyli różne zaimki (m.in. dzierżawczy, wskazujący) z wyjątkiem zaimków osobowych^[50], np. mes amis^[6]
• między proklityką a czasownikiem lub między jedną proklityką a kolejną proklityką^[6], gdzie jako proklityka rozumie się wyraz bez własnego akcentu, tworzący całość akcentuacyjną z następującym po nim wyrazem jak niektóre formy zaimka osobowego^[51], np. ils arrivent, ils y arrivent^[6]
• między czasownikiem a enklityką^[6], gdzie jako enklityka rozumie się wyraz bez własnego akcentu, tworzący całość akcentuacyjną z wyrazem występującym przed nim^[51], np. comment dit-on^[6].
• w pewnych wyrazach złożonych i utartych wyrażeniach^[6], np. tout à fait^[52].
• po en, np. en anglais^[49].

Szacuje się, że połączenia zaimka z czasownikiem stanowią 27% wszystkich przypadków liaison odnotowywanych w języku francuskim, a połączenie określnika z rzeczownikiem – 12%^[6].

Liaison między czasownikiem a enklitykami jak en, y występuje zawsze, i dlatego w trybie rozkazującym w 2. os. l. poj. dodaje się w zapisie brakującą końcówkę –s przy czasownikach o bezokoliczniku zakończonym na –er. Porównaj: Va! /va/ ‘Idź’. Vas-y! /vazi/ ‘No idź!’ Mange! /mɑ̃ʒ/ ‘Jedz!’ Manges-en! ‘Zjedz [tego] trochę!’^[53]

Inne liaison poza powyższymi („kategorycznymi”) można właściwie co najwyżej klasyfikować jako liaison variable (zmienne)^[6]. Najczęściej taki liaison występuje w połączeniach:

• très, bien, fort, plus, moins, trop + przymiotnik, participe passé lub przysłówek, np. très aimable, bien utile, plus important, moins avancé, trop heureux /trop‿œʁø/, fort intéressant /fɔʁt‿ɛ̃teʁɛsɑ̃/^[54]
• dont + il(s), elle(s), on, np. ...dont on parlait /dɔ̃t‿ɔ̃ paʁlɛ/^[54]
• quand + il(s), elle(s), on, np. quand elle est partie /kɑ̃t‿εl ε parti/, quand il arrivera /kɑ̃t‿il aʁivʁa/, quand on parle du loup, on en voit la queue /kɑ̃t‿ɔ̃ paʁlə dy lu ɔ̃n‿ɑ̃ vwa la kø/^[54].
• est, sont + rodzajnik nieokreślony (un, une), przymiotnik, participe passé, przysłówek, wyrażenie przyimkowe ściśle związane z czasownikiem pod względem znaczenia, np. il est heureux /il εt œʁø/, elle est ici /εl εt isi/, ils sont à Reims /il sɔ̃t a ʁɛ̃s/^[54]
• po jednosylabowych przyimkach, np. sous un arbre /suz‿œ̃n‿aʁbʁ/, sans espoir /sɑ̃z‿ɛspwaʁ/, sans avoir lu /sɑ̃z‿avwaʁ ly/, dans une heure /dɑ̃z‿yn œʁ/, dès à présent /dɛz‿a pʁezɑ̃/, chez elle /ʃez εl/^[5][54]. Gdy po chez występuje nazwa własna, to liaison jest opcjonalne, np. chez Alice /ʃe(z) alis/^[54]. Często liaison występuje też w połączeniach avant, devant z eux, elle(s), np. devant eux. Podobnie: avant-hier /avɑ̃tjɛʁ/^[5]
• rien + participe passé lub rien + à + infinitive, np. il n’a rien acheté /il na ʁjɛ̃n‿aʃte/, je n’ai rien à déclarer /ʒə ne ʁjɛ̃n‿a deklaʁe/; natomiast w innych konstrukcjach – rien bez liaison, np. je ne comprends rien à cette affaire /ʒən kɔ̃.pʁɑ̃ ʁjɛ̃ a sɛt afɛʁ/, on ne voit rien ici /ɔ̃ n vwa ʁjɛ̃ isi/^[54]
• z tout
  • tout + (autre) + rzeczownik w znaczeniu każdy, np. tout étudiant, à tout instant /a tut‿ɛ̃stɑ̃/, tout autre écrivain /tut‿otʁ etydjɑ̃/
  • tout + un w znaczeniu cały, np. tout un tas de photos /tut‿œ̃ tɑ/
  • tout + est, était lub tout + participe passé lub bezokolicznik w znaczeniu wszystko, np. tout est possible /tut‿ε pɔsibl/, il a tout entendu /il a tut‿ɑ̃tɑ̃dy/
  • tout + przymiotnik, przysłówek, participe passé, wyrażenie przysłówkowe w znaczeniu całkowicie, np. tout étonné /tut‿etɔne/, tout autrement /tut‿otʁǝmɑ̃/, tout en blanc /tut‿ɑ̃ blɑ̃/^[54].

Zatem liaison po jednosylabowych przyimkach takich jak dans, chez jest obowiązkowe (obligatoire) z punktu widzenia tradycyjnych, „książkowych” reguł gramatycznych; podobnie po bezosobowej konstrukcji c’est. Jednak badania użycia liason w praktyce wykazują, że nie są to przykłady liason catégorique (występującego zawsze) a raczej variable (zmiennego) i to w różnym stopniu. W przykładowych badaniach zastosowanie potencjalnego liaison po przyimku dans wystąpiło w 95% wypadków, po chez miało miejsce w ok. 88% wypadków, a po konstrukcji c’est tylko w 30% wypadków^[52].

Połączenie liaison występujące w zestawieniach przymiotnik + rzeczownik przedstawiane bywa jako obowiązkowe^[5], jednak w praktyce również jest zmienne, tj. nie zawsze realizowane. Stąd w przypadku wyrażenia gros éléphant może spotkać się zarówno z wymową /gʁoz‿elefɑ̃/, jak i /gʁo elefɑ̃/^[55][56]; un ancien ami wymawiane może być jako /œ̃.nɑ̃.sje.na.mi/ lub /œ̃.nɑ̃.sjɛ̃.a.mi/. Użytkownicy języka francuskiego pochodzący nawet z tego samego środowiska mogą mieć w tym zakresie różne preferencje^[6]. W przypadku liczby mnogiej liaison w zestawieniach przymiotnik + rzeczownik można uznać za „bardziej obowiązkowy”. W wyniku tych zjawisk zestawienia takie w liczbie pojedynczej i mnogiej mogą być wymawiane tak samo, np. gros effort = gros efforts /ɡʁoz‿efɔʁ/^[57].

Trudno jest utworzyć kompletną listę kontekstów, gdzie występuje liaison fakultatywny^[48]. Pojawia się on jeszcze m.in.:

• między odpowiednimi końcówkami czasowników être i avoir a participe passé oraz między odpowiednimi końcówkami czasowników aller i devoir a bezokolicznikiem, np. je suis allé /ʒə sɥi(z‿) ale/, tu étais allé /ty etε(z‿) ale/, vous avez eu /vuz ave(z‿) y/, j’avais été /ʒavε(z‿) ete/, je dois avouer /ʒə dwa(z‿) avwe/. Nie ma jednak liaison po tu seras, tu as oraz tu auras^[58][c]
• między odpowiednimi końcówkami czasownika être i następującym po nim przymiotnikiem lub rzeczownikiem, np. je suis heureux /ʒə sɥi(z‿) œʁø/, tu est important /ty ε(t‿) ɛ̃pɔʁtɑ̃/, vous étiez avocat /vuz‿etje(z‿) avɔka/^[58]
• między pas, jamais, assez i następującym po nim słowem lub frazą, z którą jest znaczeniowo ściśle związana, np. pas encore /pɑ(z‿) ɑ̃kɔʁ/, assez important /ase(z‿) ɛ̃pɔʁtɑ̃/, il n’est pas heureux /pɑ(z‿) œʁø/, elles n’iront pas à Paris /pɑ(z‿) a pari/, (il n’y a) jamais été /ʒamε(z‿) ete/^[58][d].
• po dwusylabowych przyimkach après, depuis, devant, pendant, np. après un mois /aprε(z‿) œ̃ mwa/, depuis avril /dəpɥi(z‿) avʁil/, pendant une heure /pɑ̃dɑ̃(t‿) yn œʁ/. W potocznej rozmowie często jednak ten typ liaison nie występuje^[58].

O ile pomiędzy rzeczownikiem w liczbie pojedynczej a następującym po nim przymiotnikiem łączenie międzywyrazowe typu liaison jest niedozwolone (np. un soldat anglais /œ̃ sɔlda ɑ̃ɡlɛ/), to w liczbie mnogiej staje się możliwe, tj. fakultatywne (np. des soldats anglais /de sɔlda(z‿) ɑ̃ɡlɛ/)^[59]. Analogicznie może występować w les temps obscurs, ale nie w le temps obscur^[48].

Częstość stosowania opcjonalnego liaison po danym słowie może wykazywać spore rozbieżności związane z pochodzeniem geograficznym mówcy. W pewnym badaniu liaison po słowie est występowało w 39% możliwych wystąpień u mówców z regionu paryskiego (Île-de-France), w 31% u mówców ze Szwajcarii, w 76% u mówców z Kanady i w 13% u mówców z Afryki. Po słowie sont wartości te wyniosły odpowiednio: 19%, 0%, 67%, 14%^[49].

Występowanie fakultatywnych łączeń międzywyrazowych typu liaison zależy m.in. od stylu wypowiedzi. Te łączenia mają tendencję do występowania w języku starannym oraz do niewystępowania w języku bardziej potocznym^[65]. Rodzimi użytkownicy języka francuskiego w trakcie pogawędki ze znajomymi, z bliską rodziną w mniejszym lub większym stopniu raczej ograniczą się do liaison w typowych kontekstach, ale mogą rozszerzyć ten zakres, rozmawiając ze starszymi ludźmi czy obcymi, albo podczas uroczystych okazji^[58]. Przykładowo w następującym zdaniu wszystkie 3 potencjalne liaison będą realizowane właściwie tylko w języku poezji: Vous, les femmes‿actives‿avez‿agi. W przemówieniu na konferencji pojawi się raczej pierwszy i trzeci. W rozmowie z użyciem starannej francuszczyzny pojawi się raczej tylko pierwszy, a w potocznej rozmowie nie wystąpi żaden w tym przykładzie^[53].

Na przestrzeni lat liaison catégorique i konteksty jego użycia wykazują stabilność, natomiast liaison variable wykazuje tendencje do powolnego spadku częstości występowania^[49].

Pewne potencjalne liaison nie są realizowane nigdy przez frankofonów, wcale się ich nie spotyka^[48], nawet w najbardziej formalnym stylu wypowiedzi^[66], a inne są generalnie nierealizowane, ale czasami spotyka się je wypowiedziane w sposób przypadkowy. Z punktu widzenia preskryptywizmu jest to liaison niedopuszczalne (liaison interdite)^[48].

Liaison nie występuje jest na ogół w następujących przypadkach^[5]:

• po końcowej spółgłosce rzeczownika w liczbie pojedynczej^[5], między rzeczownikiem w liczbie pojedynczej a przymiotnikiem^[46], np. une voix élevée /yn vwa elve/, sujet intéressant /syʒɛ ɛ̃teʁɛsɑ̃/, loup affamé /lu afame/. Istnieją jednak pewne wyjątki w utartych wyrażeniach^[5], np. accent aigu wymawiane jako /aksɑ̃t‿egy/^[66], wymowa /rɛspɛkymɛ̃/ zwrotu respect humain jako alternatywa dla wymowy /rɛspɛ ymɛ̃/^[5]; albo dawna wymowa sang impur, wyrażenia występującego w Marsyliance, jako /sɑ̃k‿ɛ̃pyʁ/^[5]
• między nazwą własną, skrótowcem, np. Paris est populaire /pari ɛ pɔpylɛʁ/^[46]. Vincent Auriol /vɛ̃sɑ̃ oʁjɔl/. Vincent ira /vɛ̃sɑ̃ iʁa/. Les SDF sont toujours là /le ɛs de ɛf sɔ̃ tuʒuʁ la/^[46]
• między cytatem, cytowanym wyrażeniem, np. ses « Ah, je suis fatigué » ne me convainquent plus /se a ʒə sɥi fatige.../^[46]
• pomiędzy podmiotem a jego orzeczeniem, np. le gouvernement a décidé /lə guvεrnəmɑ̃ a deside/, nos amis arrivent /nɔz‿ami aʁiv/, ce cas est facile /sə kɑ ε fasil/. Reguła ma także zastosowanie, jeśli fraza czasownikowa zaczyna się od y lub en, np. vos voisins y travaillent /vo vwazɛ̃ i tʁavaj/, l’étudiant en trouve /letydjɑ̃ ɑ̃ truv/^[66]. Niektórzy autorzy uznają za dopuszczalne liaison między grupą podmiotu a orzeczenia typu Les‿enfants‿arrivent w stylu bardzo podniosłym, ale nie w liczbie pojedynczej: L’enfant arrive^[53].
• pomiędzy czasownikiem innym niż être i avoir a:
  • przymiotnikiem, np. elle devient énorme /ɛl dəvjɛ̃ enɔrm/, vous paraissez heureux /vu parεse œʁrø/
  • bezokolicznikiem, np. il veut acheter /il vø aʃte/, je vais écrire /ʒə vε ekʁiʁ/
  • dopełnieniem bliższym, np. je vois une voiture /ʒə vwa yn vwatyʁ/
  • przysłówkiem lub wyrażeniem przyimkowym, np. je pars immédiatement /ʒə par imedjatmɑ̃/, nous allons à Cracovie /nuz‿alɔ̃ a kʁakɔvi/, venez avec lui /vəne avεk lɥi/, elle l’a mis au feu /ɛl la mi o fø/^[66]
• między połączeniem zaimka i czasownika w inwersji a jakimkolwiek następującym elementem^[66]. Tym drugim elementem może być:
  • przymiotnik, np. êtes-vous heureux ? /εt vu œʁø/, peut-être étaient-elles enceintes /pøt‿ɛtʁ etεt‿εl ɑ̃sɛ̃t/
  • participe passé, np. sont-elles arrivées ? /sɔ̃t‿εl aʁive/, avez-vous entendu ? /ave vu ɑ̃tɑ̃dy/, lui a-t-on interdit ? /lɥi a t ɔ̃ ɛ̃tɛʁdi/
  • (en, y) + bezokolicznik, np. voulez-vous essayer /vule vu eseje/, vont-ils entrer /vɔ̃t‿il ɑ̃tʁe/, voulez-vous y aller /vule vu i ale/, peut-être allons-nous en profiter /pøt‿εtʁ alɔ̃ nu ɑ̃ pʁɔfite/
  • dopełnienie bliższe lub dalsze, np. voulez-vous un croissant /vule vu œ̃ kʁwasɑ̃/, écrivez-vous à Pierre /ekʁive vu a pjɛʁ/
  • przysłówek lub wyrażenie przysłówkowe, np. allez-vous à Varsovie /ale vu a vaʁsɔvi/, en avons-nous assez /ɑ̃n‿avɔ̃ nu ase/^[66]
• pomiędzy dopełnieniem zaimkowym (nous, vous, les) po czasowniku w trybie rozkazującym a następującym po nim elementem^[66]. Tym drugim elementem może być:
  • bezokolicznik, np. laissez-les entrer /lese le ɑ̃tʁe/
  • dopełnienie bliższe lub dalsze, np. donnez-les à Claude /dɔne le a klod/, envoyez-nous un message /ɑ̃vwaje nu œ̃ mesaʒ/
  • przysłówek lub fraza przysłówkowa, np. asseyez-vous ici /aseje vu isi/^[66]
• po –s w środku wyrażeń rzeczownikowych w liczbie mnogiej, np. arcs en-ciel /aʁkɑ̃sjɛl/, salles à manger /sal a mɑ̃ʒe/^[5][46]. Czasami jednak liaison jest możliwe w tego typu wyrażeniach, ale z udziałem nie ostatniej a przedostatniej spółgłoski, np. guets-apens /ɡɛt‿apɑ̃/, crocs-en-jambe /kʁɔk‿ɑ̃ʒɑ̃b/^[5]
• po końcówce –es drugiej osoby liczby pojedynczej czasu indicatif présent i subjonctif présent (choć może zachodzić enchaînement), np. Tu portes un masque /ty pɔʁt œ̃ mask/^[5]
• po et, np. une pomme et un kiwi^[5]
• między rzeczownikiem lub przymiotnikiem a et lub ou, np. charmant et intelligent /ʃaʁmɑ̃ e ɛ̃teliʒɑ̃/, les Français et les Polonais /le fʁɑ̃sɛ e le pɔlɔnɛ/, contents ou pas ? /kɔ̃tɑ̃ u pa/, le chat ou le chien ? /lə ʃa u lə ʃjɛ̃/. Istnieją jednak pewne utarte wyrażenia jako wyjątki, np. Arts et Métiers /aʁz‿e metie/^[66], Mesdames et Messieurs /medamz‿e mesjø/^[10].
• między zaimkiem pytajnym a czasownikiem, np. combien avez-vous payé ? /kɔ̃bjɛ̃ ave vu peje/, lesquels avez-vous choisis ? /lekεl ave vu ʃwazi/. Wyjątkiem są wyrażenia: comment allez-vous ? /kɔmɑ̃t‿ale vu/ oraz quand est-ce que… ? /kɑ̃t‿εs kə/^[67].

Znakomita większość wyrazów innych niż rzeczowniki i przymiotniki w liczbie mnogiej, nie tworzy łączeń międzywyrazowych typu liaison. Następujące wyrazy nie tworzą liaison, choć niepoprawnie pojawiają się czasem w mowie niefrankofonów^[68]:

• przyimki vers, envers, avant, selon, np. vers elle /vεr εl/, avant une heure /avɑ̃ yn œʁ/^[68]
• przymiotniki zakończone na –rd, –rt, mianowicie lourd, court, fort, np. un court intervalle /œ̃ kuʁ ɛ̃tɛʁval/, un fort argument /œ̃ fɔʁ aʁɡymɑ̃/. W bardzo formalnym stylu fort jako przysłówek w znaczeniu bardzo może tworzyć liaison, np. fort utile /fɔʁt‿ytil/^[68].

Czasami zastosowanie liaison może prowadzić do błędnego zrozumienia wypowiedzi, więc się je tam unika, np. il a beaucoup été może być zrozumiane jako il a beaucoup pété, podczas gdy w przypadku il a beaucoup appris nie ma takiej obawy. Liaison w trois héroïnes ‘trzy bohaterki’ występuje zawsze (występuje tam nieme h), natomiast w trois héros ‘troje bohaterów’ jest niemożliwy za sprawą obecności h przydechowego. W przeciwnym razie wyrażenie to brzmiałoby tak samo jak trois zéros ‘trzy zera’^[69].

Liczebniki zakończone w zapisie na spółgłoskę mogą mieć inną wymowę, jeśli występują niezależnie, a inną przed samogłoską czy spółgłoską^[14].

• six i dix wymawia się jako odpowiednio /sis/, /dis/, kiedy występują osobno, bez połączenia z następnym wyrazem, np. le page dix /lə paʒ dis/. Przed spółgłoską wymawia się je jako /si/, /di/, a przed samogłoską jako /siz/, /diz/, np. dix hommes /diz‿ɔm/ (a także w ramach wyjątku w dix-neuf /diz nœf/ i pochodnych)
• cinq /sɛ̃k/ i huit /ɥit/ tracą zwykle swoją końcową spółgłoskę przed innymi spółgłoskami, np. cinq cents /sɛ̃ sɑ̃/, huit manteaux /ɥi mɑ̃to/^[e]
• w wymowie un /œ̃/, deux /dø/, trois /tʁwɑ/, cent /sɑ̃/ przed samogłoską pojawia się dotychczas niewypowiadana spółgłoska, odpowiednio /œ̃n/, /døz/, /tʁwɑz/, /sɑ̃t/, np. trois hommes /tʁwɑz‿ɔm/^[f]
• sept wypowiadane jest zawsze jako /sεt/
• neuf /nœf/ przyjmuje wymowę /nœv/ przed wyrazami: ans, heures, hommes
• vingt /vɛ̃/ przyjmuje formę /vɛ̃t/ przed samogłoskami i w liczebnikach złożonych, np. vingt hommes / vɛ̃t‿ɔm/, vingt-cinq /vɛ̃tsɛ̃k/ (25). Jeśli jednak w liczebnikach złożonych vingt jest mnożone, to wymawia się je w nich jako /vɛ̃/, np. quatre-vingt-cinq /katʁə vɛ̃ sɛ̃k/ (85) ^[14].
• quatre-vingts /katʁəvɛ̃/ jako określnik (déterminant numéral) przed samogłoską tworzy liaison, np. quatre-vingts autres /katʁəvɛ̃z‿otʁ/^[70]
• cent występujące osobno, jako rzeczownik, przed spółgłoską, bądź też tworząc liczebnik wielowyrazowy cent un (101) i cent onze (111) wymawia się jako /sɑ̃/. W liaison (przed samogłoską) cent wymawia się jako /sɑ̃t/ (np. cent ouvriers), a formę cents jako /sɑ̃z/ (np. trois cents ouvriers)^[70].

Przed nazwami miesięcy i przed pour cent wymowa liczebników nie zawsze jest konsekwentna. Dla six, dix, huit istnieją po dwie możliwości: /sis/ i /si/, /dis/ i /di/, /ɥit/ i /ɥi/. Jeśli nazwa miesiąca rozpoczyna się na samogłoskę, to możliwe są formy /sis/, /dis/ lub /siz/, /diz/ oraz dość często następuje łączenie międzywyrazowe typu liaison po deux, trois, vingt, np. vingt avril /vɛ̃(t‿) avʁil/^[14]. Można jednak spotykać się z zaleceniem niestosowania laison w następujących przykładowych formach z miesiącami: le six août /lə sis ut/ (zamiast /siz/); le vingt avril /lə vɛ̃ avʁil/^[66].

W łacinie w odmianie czasownika dla 3. osoby liczby pojedynczej charakterystyczną końcówką jest –t. Taką samą końcówkę miały też czasowniki dla tej osoby we wczesnym okresie języka starofrancuskiego. Pod koniec XI w. końcówka –t zanikła po niemym e i po a, np. chantet, vat zamieniły się w odpowiednio chante, va. Wkrótce końcówka ta zanikła również po innych samogłoskach, natomiast zachowała się w czasie indicatif imparfait i conditionnel oraz w formach, w których była wsparta spółgłoską. W XV w. pojawiło się tzw. t analogique – oznaczenie trzeciej osoby liczby pojedynczej nawiązujące do łacińskiej końcówki. Formy bez tego t dominowały jednak aż do początku XVII w.^[71]

T analogique występuje w sytuacji, kiedy zaimek il, elle, on znajduje się w pozycji po czasowniku zakończonym na e, a lub c (inwersja), tworząc szczególny przypadek liaison. Ta dodatkowa litera (i głoska) t umiejscowiona jest między czasownikiem a zaimkiem i oddzielona jest od nich łącznikiem^[71]. Tego typu inwersje zachodzą przede wszystkim:

• w zdaniach pytających, np. Viendra-t-elle ? /vjɛ̃dʁat‿ɛl/ → Czy ona przyjdzie? Aime-t-on vraiment avec le cœur ? /ɛmt‿ɔ̃ vʁɛmɑ̃ avɛk lə kœʁ/ → Czy naprawdę kocha się sercem?^[71] Convainc-t-il facilement ? /kɔ̃vɛ̃t‿il/ → Czy łatwo on przekonuje?^[72]
• we wtrętach narratora, kiedy wskazuje on, do kogo należą dane słowa czy myśli (incises), np. Je suis d’accord, a-t-il répondu. /at‿il ʁepɔ̃dy/ → Zgadzam się – odpowiedział. La vraie histoire, ajouta-t-elle, est tout à fait incroyable. /aʒutat‿ɛl/ → Prawdziwa historia, dodała, jest całkowicie niewiarygodna^[71]
• po niektórych przysłówkach i wyrażeniach przysłówkowych, np. Peut-être n'a-t-il rien à dire. /nat‿il/ → Być może nie ma nic do powiedzenia. Ainsi demeura-t-elle un très long moment. /dəmœʁat‿ɛl/ → W ten sposób pozostała na bardzo długą chwilę^[73].

Czasami nawet rodzimi użytkownicy języka francuskiego nieprawidłowo tworzą łączenia międzywyrazowe typu liaison^[72][74], nie stosując się do norm bazujących na zapisie wyrazów. Taki niewłaściwie utworzony liaison jest nazywany fausse liaison lub pataquès. Ta druga nazwa wzięła się z fragmentu zdania z anegdoty gramatyka François-Urbaina Domergue’a je ne sais pas-t-à qu'est-ce (prawidłowe byłoby zdanie: je ne sais pas à qui c'est → nie wiem, do kogo to należy)^[74]. Nadużywanie liaison często zdarza się osobom, które nie do końca opanowały formalny styl wypowiedzi, ale starają się mówić bardziej starannie niż na co dzień^[43].

Tego typu liaison można określić jako hiperpoprawne^[48]. Podzielić je można na tzw.:

• cuirs – nieprawidłowe liaison z /t/, np. Elle commanda-t-une camomille; il va-t et vient /ilvatevjɛ̃/^[72][75]
• velours – nieprawidłowe liaison z /z/, np. Bientôt, on frappa-z-à la porte; huit épreuves (czytane jako /ɥizepʁœv/ zamiast /ɥitepʁœv/); neuf oeufs (czytane jako /nœfzø/ zamiast /nœfø/)^[74][75], quatres enfants jako /katzɑ̃fɑ̃/ zamiast /katʁɑ̃fɑ̃/^[72], les Hollandais /lezɔlɑ̃dɛ/ (wymawiane jakby wyraz zaczynał się od h niemego zamiast h przydechowego)^[43]. Wyjątkiem jest wyrażenie entre quatre yeux często uznane i odnotowywane w słownikach jako /ɑ̃tʁkatzjø/^[74].

Analogicznie w niektórych akcentach języka angielskiego pojawia się czasem w mowie niektórych użytkowników języka r pomiędzy samogłoskami bez żadnego uzasadnienia w zapisie (tzw. intrusive r), i choć przez pewnych preskryptywistów jest to uważane za niepoprawne, to jest to zjawisko bardzo rozpowszechnione, np. media event /miːdɪəɹ‿ɪvɛnt/^[76].

Istnieją także neologizmy powstałe na bazie słów połączonych liaison, np. z les yeux /lez‿jø/ → oczy powstało potoczne zyeuter /zjøte/ → gapić się, zerkać^[72].

Dzieci uczące się języka francuskiego jako rodzimego zwykle w 5. roku życia mają już opanowane użycie liaison obowiązkowych (występujących zawsze). Fakultatywne, zmienne liaison opanowywane są znacznie później, a wśród dorosłych użytkowników tego języka istnieją znaczne różnice w umiejętności posługiwania się nimi. Można wyróżnić pięć głównych kategorii błędów związanych z liaison. Podlegają one wpływowi rozmaitych czynników a częstość ich występowania zmienia się z wiekiem. Przykładowo dzieci w wieku 2–3 lat postrzegają spółgłoski pojawiające się w liaison jako pierwsze, inherentne głoski wyrazów, np. nami, tami, zami zamiast ami^[10].

Liaison przyczynia się do zachowania w języku równowagi eufonicznej – eliminuje niezbyt melodyjne zgrupowania głosek, zmniejsza częstość sąsiedztwa dwóch samogłosek. Poza tym pełni też pewne funkcje morfologiczne i syntaktyczne poprzez różnicowanie pewnych form fleksyjnych i precyzowanie funkcji składniowej pewnych elementów zdania^[77].

Para zaimków osobowych, w których jeden ma końcowe –s (ils) a drugi nie ma (il) w połączeniu z czasownikami rozpoczynającymi się od spółgłoski, mimo różnych form graficznych, jest wymawiana w identyczny sposób. Porównaj: il travaille /il tʁa.vaj/ → on pracuje, ils travaillent /il tʁa.vaj/ → oni pracują. Jeśli jednak czasownik rozpoczyna się od samogłoski, liaison pozwala rozróżnić w wymowie formy w liczbie pojedynczej od tych w liczbie mnogiej. Porównaj: il arrive /i.l‿a.ʁiv/ → on przyjeżdża, ils arrivent /il.z‿a.ʁiv/ → oni przyjeżdżają^[78].

Analogicznie rozróżnienie w języku mówionym między formą rzeczownika w liczbie pojedynczej a mnogiej może polegać wyłącznie na dodaniu w liczbie mnogiej głoski /z/ w wyniku połączenia międzywyrazowego. Porównaj: leur enfant /lœʁ ɑ̃fɑ̃/ → ich dziecko, leurs enfants /lœʁz‿ɑ̃fɑ̃/ → ich dzieci; quel arbre /kɛl‿aʁbʁ/ → które drzewo, quels arbres /kɛlz‿aʁbʁ/ → które drzewa^[79]; quel cas intéressant /kɛl ka ɛ̃teʁɛsɑ̃/ → jaki interesujący przypadek, quels cas intéressants /kɛl kaz‿ɛ̃teʁɛsɑ̃/ → jakie interesujące przypadki^[80].

Jeśli jednak rzeczownik zaczyna się na spółgłoskę, to rozszyfrowanie jego liczby na podstawie liaison nie będzie możliwe. Można wtedy liczyć na różne formy mówione czasownika w liczbie pojedynczej i mnogiej. Jeśli jednak i te są identyczne, a przekazanie informacji o liczbie rzeczownika jest ważne, można wówczas zmienić strukturę zdania. Przykładowo identycznie brzmią następujące zdania: Quel livre veux-tu acheter ? → Którą książkę chcesz kupić? Quels livres veux-tu acheter ? → Które książki chcesz kupić? W obu przypadkach dwa pierwsze wyrazy, mimo różnicy w zapisie, czyta się /kɛl livʁ/. Aby w wymowie zaznaczyć różnicę w liczbie rzeczownika, zdanie parafrazuje się w taki sposób, aby to inne części mowy jak forma czasownika i rodzajnik zdradzały liczbę: Quel est le livre que tu veux acheter ? – liczba pojedyncza; Quels sont les livres que tu veux acheter ? – liczba mnoga^[79].

Liaison umożliwia czasem właściwie zakwalifikowanie funkcji pełnionych przez pewne wyrazy w zdaniu, czego nie można rozstrzygnąć w formie pisemnej^[78]. Porównaj:

• des marchands de vins italiens wymawiane bez liaison /de maʁʃɑ̃ dvɛ̃ italjɛ̃/ wskazuje, że wyraz italiens jest określeniem wyrazu marchands, w związku z czym zdanie można przetłumaczyć jako: włoscy sprzedawcy win
• des marchands de vins italiens wymawiane z liaison /de maʁʃɑ̃ dvɛ̃z‿italjɛ̃/ wskazuje, że wyraz italiens jest określeniem wyrazu vins, w związku z czym zdanie można przetłumaczyć jako: sprzedawcy win włoskich.

W pierwszym z powyższych przykładów wyrazy vins i italiens należą do różnych grup rytmicznych, po vins występuje krótka pauza, a dopiero po niej pada italiens jako informacja uzupełniająca. W drugim przykładzie vins i italiens należą do tej samej grupy rytmicznej^[78].

W innej parze przykładów wyrazy savant i aveugle mogą funkcjonować jako rzeczowniki lub przymiotniki:

• Il a rencontré un savant aveugle wymawiane bez liaison /il a ʁɑ̃kɔ̃tʁe œ̃ savɑ̃ avœɡl/ zawiera wyraz savant pełniący rolę rzeczownika oraz aveugle pełniący rolę przymiotnika; zdanie to można przetłumaczyć jako: Spotkał niewidomego uczonego. Między wyrazem savant i aveugle jest krótka pauza w związku z przynależnością do różnych grup rytmicznych.
• Il a rencontré un savant aveugle wymawiane z liaison /il a ʁɑ̃kɔ̃tʁe œ̃ savɑ̃t‿avœɡl/ zawiera wyraz savant pełniący rolę przymiotnika oraz aveugle pełniący rolę rzeczownika; zdanie to można przetłumaczyć jako: Spotkał mądrego ślepca^[78].

Na podobnej zasadzie, w zalezności od tego, który wyraz traktujemy jako rzeczownik, a który jako przymiotnik, wyrażenie un petit irlandais można wymawiać i rozumieć dwojako: ‘mały Irlandczyk’ /œ̃ pti.t‿iʁlɑ̃dɛ/ lub ‘malec irlandzki’ /œ̃ pti iʁlɑ̃dɛ/^[81]. W wyrażeniu avoir un pied-à-terre ‘mieć mieszkanie wykorzystywane tylko od czasu do czasu’, gdzie występuje rzeczownik złożony, w jego obrębie występuje liaison, stąd wymowa /pje.t‿a.tɛʁ/. W przypadku dosłownego użycia zwrotu avoir un pied à terre ‘mieć stopę na ziemi’ liaison nie występuje^[80].

Wyrażenie allez-vous écouter bez liaison /ale vu ekute/ znaczy czy będziecie słuchać. Allez vous écouter wypowiedziane z liaison /ale vuz‿ekute/ oznacza idźcie się posłuchać. W zdaniu Il fallait dire qu’on partait à Marie nie występuje liaison /il falɛ diʁ kɔ̃ paʁtɛ a maʁi/ (trzeba było powiedzieć Marie, że wyjeżdżamy). W zdaniu Il fallait dire qu’on partait à Paris /il falɛ diʁ kɔ̃ paʁtɛ(t‿) a paʁi/ (trzeba było powiedzieć, że wyjeżdżamy do Paryża) liasion jest faktulatywne, choć rzadkie^[10].

Specyficzne zasady łączenia międzywyrazowego w języku francuskim są związane ze zmianami wymowy w procesie rozwoju tego języka, przede wszystkim z zanikaniem końcowych spółgłosek wyrazowych w wymowie^[77].

Początkowo w języku starofrancuskim wymawiane były wszystkie końcowe spółgłoski w wyrazach^[5], a zapis w znacznie większym stopniu odpowiadał wymowie niż współczesna ortografia^[82]. Przykładowo przymiotniki takie jak grand, long zapisywane były wówczas jako odpowiednio grant i lonc, co odpowiadało ich wymowie również w połączeniach międzywyrazowych^[5]. W wyrazach takich jak aimet końcowe –t było wymawiane jako /θ/, les hommes brzmiało /lɛz‿omœs/, a końcowe –z np. w chantez wypowiadane było jak /ts/^[82].

Pewne końcowe spółgłoski zaczęły ulegać osłabieniu już na wczesnym etapie języka starofrancuskiego^[83]. Od II poł. XII w. zaczęły one całkowicie zanikać w połączeniach międzywyrazowych, kiedy kolejny wyraz zaczynał się również od spółgłoski^[84]. W przypadku końcowego –s ustaliła się jego wymowa jako /s/ w pozycji przed pauzą, jako /z/ przed samogłoską kolejnego wyrazu, natomiast przed spółgłoską kolejnego wyrazu nie była wymawiana. Taki system z trzema różnymi wymowami w trzech kontekstach fonetycznych zaczął obowiązywać w języku starofrancuskim dla wszystkich bezdźwięcznych obstruentów (obstruants sourdes). Dla pozostałych spółgłosek wytworzył się system zawierający dwa konteksty fonetyczne – spółgłoski były wymawiane przed pauzą lub przed wyrazem zaczynającym się od samogłoski, a nie były wymawiane przed wyrazem zaczynającym się od spółgłoski^[84].

System z trzema wymowami zachował się do czasów współczesnych w przypadku liczebników six i dix (zapisywanych niegdyś jako sis i dis). Stąd końcowa spółgłoska tych liczebników nie jest wymawiana przed następującą kolejną spółgłoską (np. six jours /si ʒuʁ/), jest wymawiana przed pauzą (j’en ai six /ʒɑ̃ne sis/) i udźwięcznia się przed samogłoską (np. six ans /siz‿ɑ̃/)^[85][84]. System z dwoma sposobami wymowy występuje dziś w przypadku liczebników cinq i huit – końcowa spółgłoska nie jest wymawiana przed następującą kolejną spółgłoską (np. cinq jours /sɛ̃ ʒuʁ/), ale jest wymawiana przed samogłoską (np. cinq enfants /sɛ̃.k‿ɑ̃.fɑ̃/) i pauzą (np. j’en ai cinq /ʒɑ̃n e sɛ̃k/)^[85].

Jednak te trzy wymowy w przypadku six i dix w ramach wyjątku powróciły dopiero w okresie współczesnym^[83]. Natomiast ostatecznie w języku francuskim wykształcił się system, w którym końcowe spółgłoski, zwłaszcza te zachowane w zapisie jako końcówki fleksyjne czy inne morfemy, są wymawiane tylko w zestawieniu z początkową samogłoską kolejnego wyrazu, natomiast przed spółgłoską oraz pauzą w wymowie zanikły. System ten odpowiada współczesnemu liaison^[84][83]. Właściwie od początku istniał trójpodział na te „obowiązkowe” (zawsze stosowane), „niedopuszczalne” (nigdy niestosowane) i zmienne^[83].

W średniowieczu skrybowie nie byli konsekwentni w używaniu w zapisie spółgłosek, ponieważ były one niestabilne w języku mówionym. W XIV i XV w. używano szczególnie dużo spółgłosek w zapisie, których w ogóle się nie wymawiało (a zachowywano je choćby ze względu na ukazywanie ich powiązań etymologicznych). W XVI w. wraz z rozpowszechnieniem się druku, wydawaniem pierwszych słowników i opracowań gramatycznych rozgorzała dyskusja, czy należy pisać tak, jak się mówi, czy mówić tak, jak się pisze. Na przestrzeni kolejnych wieków pewne nadmiarowe spółgłoski stopniowo zanikały, ale też sporo spółgłosek utrwaliło się w zapisie, zwłaszcza te końcowe, mimo że zupełnie nie były obecne w mowie. Bywało, że zostały tam umieszczone błędnie albo były wynikiem archaizacji języka. Za sprawą szkolnictwa, nauki czytania doprowadzono do sytuacji, że stały się one dostępne dla tworzenia liaison. Ten wpływ ortografii na wymowę określany jest jako effet Buben. Od tej pory tylko spółgłoski występujące w zapisie mogą tworzyć liaison. Liaison nieoparte o ortografię (jak cuirs i velours) uznawane są za błędne^[83].

Z upływem wieków wymowa pewnych wyrazów uprościła się i w wielu przypadkach zaczęto używać tylko jednej z form wymowy niezależnie od sąsiedztwa głosek. W niektórych przypadkach jest to forma z zawsze wypowiadaną końcową spółgłoską, np. sac /sak/, vif /vif/, cap /kap/, sens /sɑ̃s/, péril /pe.ʁil/, amer /a.mɛʁ/, finir /fi.niʁ/. Częściej jednak jest to forma z niewypowiadaną końcową spółgłoską, np. clef /kle/, dos /do/, brok /bʁo/, fusil /fy.zi/, champ /ʃɑ̃/, dent /dɑ̃/, chanter /ʃɑ̃.te/^[85].

Realizacja liaison była powiązana ze znajomością graficznej formy danego wyrażenia, a ta z kolei powiązana była z wykształceniem. Im wyższy status społeczny danego mówcy, tym więcej korzystał on z liaison opcjonalnych, zwłaszcza w podniosłych przemówieniach, ujawniając tym samym swoją pozycję. W połowie XIX w. wraz u upowszechnieniem szkolnictwa, ćwiczeniami czytania na głos, recytacją wierszy, upowszechnił się podniosły styl wypowiedzi i dodatkowo stał się on jeszcze bogatszy w liaison z kategorii fakultatywnych. Również w XX w. częstość stosowania opcjonalnych liaison była pewnym wyznacznikiem wykształcenia i pozycji społecznej danego mówcy. Zwłaszcza pod koniec XX w. w stylu formalnym stosowano je w szerokim zakresie przez stosunkowo krótki okres. Szczytowym punktem tych tendencji było zjawisko liaison non enchaînée, tj. wypowiadanie w formalnym stylu czy podczas publicznych wypowiedzi końcowej spółgłoski w wyrazie zgodnie z ortografią i niewłączanie tej spółgłoski do pierwszej sylaby następnego słowa. Obecnie to zjawisko jest marginalne, ale nie zanikło całkowicie^[83].

Zakres stosowania liaison „obowiązkowego” i „niedopuszczalnego” jest praktycznie stabilny i niewiele zmienił się on od XVI w. Zmniejsza się natomiast zakres stosowania zmiennego liaison, który powraca do poziomu z poł. XIX w. i wieków wcześniejszych^[83].

Zatem wbrew dość powszechnemu poglądowi, łączenia wyrazowe w wyniku których wcześniej niewymawiane końcowe spółgłoski stają się wymawiane nie powstały z powodu dążenia do unikania sąsiedztwa dwóch samogłosek w wymowie, a właśnie w wyniku procesu zanikania końcowych spółgłosek wyrazowych^[5].

Niektórzy językoznawcy łączą ze sobą zjawisko liaison i elizji, twierdząc, że podstawową wymową danego słowa jest forma długa, np. /lez/ dla les. Według tej teorii końcowa spółgłoska zanika przed inną spółgłoską (np. les gens /le ʒɑ̃/), a dodatkowo e zanika przed samogłoską (np. l’enfant /l‿ɑ̃.fɑ̃/)^[5].

Liaison jest charakterystyczną cechą języka francuskiego i niektórzy autorzy rezerwują ten termin (zaczerpnięty przecież z francuszczyzny) wyłącznie do opisu tegoż języka. Inni autorzy zapożyczają termin liaison do opisu mniej lub bardziej podobnych zjawisk w innych językach, jednak wówczas jego znaczenie jest nieprecyzyjne, ponieważ stosowane są różne definicje^[86]. Przy szczegółowym porównaniu do francuskiego pierwowzoru może się okazać, że zjawiska te mają niezbyt wiele ze sobą wspólnego^[87]. Liaison można przykładowo dopatrywać się w języku angielskim^[88].

Jedna z definicji zakłada, że liaison odnosi się do zjawiska pojawiania się w wymowie spółgłoski na końcu wyrazu w warunkach, kiedy kolejny wyraz zaczyna się od samogłoski, podczas gdy w innych okolicznościach taka dodatkowa spółgłoska nie pojawia się^[89][86]. W angielszczyźnie typowym przykładem jest łączące r^[86][88] występujące w odmianach języka angielskiego, w których nie występuje rotyzacja, zwłaszcza brytyjskich, np. car engine /kɑ:ɹ ˈɛndʒɪn/ (gdy wymowa samego car to /kɑ:/)^[90][g].

Inna definicja może zakładać, że jest to wstawienie dodatkowej głoski pomiędzy dwie samogłoski należące do różnych sylab lub słów, aby uniknąć rozziewu. Przykładem jest intruzyjne r^[86], np. law and order /lɔːɹ ən ˈɔːdə/^[90]. Wówczas intruzyjne r oraz r łączące można uznać za przykłady /r/-liaison^[91]. Kolejnym przykładem są intruzyjne /j/ i /w/, np. he is /hi: ^jɪz/, you are /ju: ^wɑ:(ɹ)/^[90].

Spotkać można się z jeszcze inną definicją, która zakłada, że jest to przeniesienie w wymowie końcowej spółgłoski w danym wyrazie do wyrazu kolejnego, zaczynającego się samogłoską w akcentowanej sylabie. Takie zjawisko w angielszczyźnie można czasem usłyszeć w wymowie wyrażenia not at all pomiędzy wyrazami at i all /nɒt ət ͜ ɔːl/ (= /nɒt ə tɔːl/)^[86], bądź w wyrażeniu first of all /fɜ:st əv‿ɔ:l/ (=/fɜ:st ə vɔ:l/)^[92].

• Wymowa i transkrypcja języka francuskiego

• AntoniA. Platkow AntoniA., Dictionnaire des liaisons, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1971 .
• LucileL. Charliac LucileL., Annie-ClaudeA.C. Motron Annie-ClaudeA.C., Phonétique progressive du français. Niveau avancé, CLE International, 2006, ISBN 209-033147-X .
• BernardB. Tranel BernardB., The sounds of French. An introduction, Cambridge University Press, 1998, ISBN 978-0-521-30443-6 .
• MoniqueM. Léon MoniqueM., Exercices systématiques de prononciation française, Hachette, 2003, ISBN 2-01-1552-18-4 .
• GlanvilleG. Price GlanvilleG., An Introduction to French Pronunciation, Blackwell Publishing, 2005, ISBN 978-1-4051-3255-8 .
• MauriceM. Grevisse MauriceM., AndréA. Goosse AndréA., Le bon usage, wyd. 14., Bruksela: De Boeck & Larcier, 2008, ISBN 978-2-8011-1404-9 .
• Douglas C.D.C. Walker Douglas C.D.C., French Sound Structure, University of Calgary Press, 2001, ISBN 1-55238-033-5 .