Max Horkheimer

Max Horkheimer
Max Horkheimer
	Max Horkheimer (solda) ve Adorno
Tam adı	Max Horkheimer
Doğumu	14 Şubat 1895; Zuffenhausen (Stuttgart), Württemberg, Almanya
Ölümü	7 Temmuz 1973 (78 yaşında); Nürnberg, Bavyera, Almanya;
Çağı	20. yüzyıl felsefesi
Bölgesi	Batı felsefesi
Okulu	Frankfurt Okulu, Eleştirel teori, Batı Marksizmi
İlgi alanları	Sosyal teori, Aydınlanma
Önemli fikirleri	Araçsal akıl, Popüler kültürün Marksist eleştirisi
	Etkilendikleri Kant, Hegel, Pollock, Adorno, Cornelius, Dilthey, Schopenhauer, Marksizm, Psikanaliz,;
	Etkiledikleri Adorno, Marcuse, Habermas, Benjamin, Fromm;

Max Horkheimer (14 Şubat 1895 Zuffenhausen, Stuttgart - 7 Temmuz 1973, Nürnberg), Alman düşünür ve toplumbilimcidir.^[1]^[2] Frankfurt Okulu'nun ilk kuşak temsilcilerinden olan Horkheimer, Theodor Adorno ile beraber, bu okulun Eleştirel Teori olarak anılmasında etkili olan önemli eserler vermiştir.^[3] Çalışmalarında, Aydınlanma'dan bu yana gelen modern geleneğe yönelik eleştirileriyle beraber özne, akıl, rasyonalite gibi modernizmin temeli olan kavramları sorgulamıştır.^[4]

Erken dönem hayatı ve eğitimi

Max Horkheimer Yahudi fabrikatör Moritz Horkheimer'in oğludur.^[5] Muhafazakar bir ailede büyüyen Horkheimer, babasının şirketinde çalışma amacı ile 1911'de liseden ayrılıp ticarete başladı. 1917'de I. Dünya Savaşı'na katılır ve ancak sağlık sorunları nedeniyle askerlikten ayrıldı. 1919'da tekrar okula başlayarak lise diplomasını aldı. Bu süreçte, daha sonra yakın bir akademik meslektaşı ve arkadaşı olarak kalacak olan Friedrich Pollock ile tanıştı. Ayrıca babasının kişisel sekreteri Rose Riekher ile de yakınlık kurdu. Kendisinden sekiz yaş büyük, Hristiyan ve alt ekonomik sınıftan olan Riekher, babası tarafından uygun bir eş olarak görülmese de 1926'da evlendiler ve 1969'daki ölümüne kadar birlikte kaldılar.^[6]

1917'de ticaret hayatı sona erdi ve 1922'ye kadar üniversite eğitim gördü. Önce Münih Üniversitesi'ne giden Horkheimer, daha sonra Frankfurt am Main'e taşındı ve orada Hans Cornelius'un yanında felsefe ve psikoloji okudu. Orada, kendisinden birkaç yaş küçük olan Theodor Adorno ile tanıştı ve aralarında kalıcı bir dostluk ve iş birliği gelişti. Cornelius'un danışmanlığında doktora tezini tamamladı. 1925'te Frankfurt Üniversitesi'nde eğitim verme hakkını aldı. 1930'da felsefe profesörlüğüne yükseltildi. Aynı yıl, Carl Grünberg'in ayrılmasının ardından üniversiteye bağlı Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü müdürlüğü boşaldığında, Horkheimer bu göreve seçildi.

Ancak Enstitü kısa süre sonra Naziler tarafından kapatıldı. İkinci Dünya Savaşı'nın hızlandığı dönemde bir Yahudi olarak Almanya çalışma ve yaşama şartları gittikçe azalan Horkheimer, Cenevre ve Paris üzerinden New York'a kaçıp 1935-1946 yılları arasında Columbia Üniversitesi'nde araştırmalarına devam etti.^[7]

Savaş bittikten sonra 1949'da Frankfurt'a döndü ve Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü 1950'de yeniden açıldı.

Frankfurt Okulu dönemi ve düşünceleri

Max Horkheimer, Frankfurt Okulu'nun ikinci başkanıdır. Birinci başkan Carl Grünberg döneminde Enstitü "Grünberg Arşivi" adı verilen, daha çok işçi derneklerinin verilerini toplamaya dayalı bir çalışma içindeydi.^[8] Horkheimer'in başkanlığa gelmesi Frankfurt Okulu için büyük atılım oldu. Enstitüyü entelektüel olarak yeniden yönlendirdi ve özellikle işçi sınıfı olmak üzere belirli sosyal grupları hedef alan, tarih ve akıl arasındaki ilişki sorununu vurgulayacak kolektif bir araştırma programı başlattı. Bu süreçte Enstitü, Karl Marx ve Sigmund Freud'un görüşlerini bütünleştirmeye odaklandı. Dolayısıyla, tarihsel materyalizm ve psikanalizin farklı kavramları Enstitü bünyesinde bir araya getirilmeye başlandı.

Horkheimer felsefesi toplumun ve popüler kültürün Marksist eleştirisidir ve çalışmalarının önemli bir yönünü Marksist diyalektiğin temellerinin kurucusu Hegel ve ekonomi politiğin Marksist eleştiri oluşturur. Ancak Horkheimer ve Frankfurt Okulu'nun diğer üyeleri sistematik bir ekonomi analizi yapmamışlardır. Onların çalışmaları daha çok kapitalist meta üretiminin kültürü ve insanı nasıl aşındırdığı (yabancılaşma) ve insan psikolojisini nasıl etkilediği yönündedir.^[9]

En önemli eserleri 1947 tarihli Akıl Tutulması ve Adorno ile birlikte yazdıkları Aydınlanma'nın Diyalektiği'dir. Sonraki yıllarda Horkheimer fazla yayın yapmadı, ancak Enstitü'nün ilk dönem çıkardığı derginin devamı niteliğindeki Felsefe ve Sosyal Bilimler Çalışmaları'nda editörlük yapmaya devam etti. 1951 ile 1953 yılları arasında, Frankfurt am Main Üniversitesi'nin rektörlüğünü yaptı.

Akıl Tutulması

Horkheimer, temel eseri Akıl Tutulması kitabında^[10] Batı felsefesi içinde gelişen akıl kavramına odaklanır; bu kavramın ancak özgür ve eleştirel düşünce ortamında geliştirilebilir olduğunu vurgular. Nesnel, öznel ve araçsal akıl arasında ayrım yapar ve tarihsel süreçte birincisinden sonuncusuna doğru ilerlediğimizi belirtir. Araçsal akıl kavramı ile özgür ve eleştirel ortamın kaybolduğunu iddia eder. Akla aşırı vurgu yapan modern düşünce aklı araçsallaşmıştır/biçimselleşmiştir. Aklın biçimselleşmesi nedeniyle, adalet, eşitlik, mutluluk gibi genel kavramlar entelektüel köklerinden koparılmıştır. Bu kavramlar her ne kadar modern toplumlarda kullanılır olsa da artık nesnel bir karşılıkları yoktur. ^[11] Modern düşüncenin temel bilimsel yöntemleri olan pozitivizm, pragmatizm ve araçsal aklı modern aklın kriziyle ve dolayısıyla faşizmin yükselişiyle ilişkilendirir.

Kitapları

Authority and the Family (1936)
Traditional and Critical Theory (1937)
Critique of Instrumental Reason (1967)
Dawn & Decline (1978)
Dialectic of Enlightenment (1947) - Theodor W. Adorno ile birlikte
Eclipse of Reason (Akıl Tutulması) (1947)
Egoism and the Freedom Movement
The Authoritarian State
The Longing for the Totally Other

Türkçeye çevrilmiş yayınları

Teori ve Pratik Üzerine Bir Tartışma, Theodor W. Adorno ile birlikte, Çev. Orhan Kılıç, Metis Yayınları, ISBN 9789753428996.
Akıl Tutulması, Çev. Orhan Koçak, Metis Yayınları, ISBN 9789753421898.
Sosyolojik Açılımlar, Theodor W. Adorno ile birlikte, Çev. M. Sezai Durgun-Adnan Gümüş, Bilgesu Yayınları, ISBN 9789944795319.
Aydınlanmanın Diyalektiği, Theodor W. Adorno ile birlikte, Çev. Nihat Ülner-Elif Öztarhan Karadoğan, ISBN 9786055272630.
Alacakaranlık, Çev. İlknur Aka, Kabalcı Yayınları, ISBN 9789758855094.
Geleneksel ve Eleştirel Kuram, Çev. Mustafa Tüzel, Yapı Kredi Yayınları, ISBN 9789750809842.

Kaynakça

^ Lewis, Derek (2016). Historical dictionary of contemporary Germany (2. bas.). Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1442269569.
^ Dinar, Hasia (2021). The Oxford handbook of the Jewish diaspora. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190240943.
^ "Max Horkheimer". www.kitapyurdu.com (İngilizce). 20 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.
^ Kocaoğlu, Mehmet (2018). "Aydınlanmayı Yeniden Düşünmek: Horkheimer ve Adorno". Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 16 (3): 159-180. doi:10.18026/cbayarsos.465722. ISSN 1304-4796. 25 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.
^ Eberhard Kögel: Habt ihr scho gedeild? Erinnerungen an den jüdischen Viehhandel in Esslingen. Esslingen 2006, ISBN 3-933231-37-X, S. 8.
^ Berendzen, J. C. (2009). "Max Horkheimer". Stanford Encyclopedia of Philosophy (İngilizce). 7 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.
^ "Max Horkheimer, Philosopher And Frankfurt U. Rector, Dead". The New York Times (İngilizce). 9 Temmuz 1973. ISSN 0362-4331. 13 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.
^ Slater, P. Frankfurt Okulu. Kabalcı. s. 25. ISBN 9789757942214. 22 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.
^ Daştan, Uğur (2017). "Max Horkheimer: Rasyonalizm ve Emprizmin Bilimsel Olarak Eleştirisi". Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Dergipark. 2 (3): 45-55. ISSN 2717-8706. 12 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.
^ "Akıl Tutulması". www.metiskitap.com. Metis. 1986. 1 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.
^ Onur, Ferhat (2016). "Horkheimer'da Akıl". Kilikya Felsefe Dergisi (1): 74-89. ISSN 2148-9327. 10 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.

[AlmanyaSözlüğü-1] Lewis, Derek (2016). Historical dictionary of contemporary Germany (2. bas.). Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-1442269569.

[YahudiDiasporası-2] Dinar, Hasia (2021). The Oxford handbook of the Jewish diaspora. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0190240943.

[3] "Max Horkheimer". www.kitapyurdu.com (İngilizce). 20 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.

[4] Kocaoğlu, Mehmet (2018). "Aydınlanmayı Yeniden Düşünmek: Horkheimer ve Adorno". Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 16 (3): 159-180. doi:10.18026/cbayarsos.465722. ISSN 1304-4796. 25 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.

[5] Eberhard Kögel: Habt ihr scho gedeild? Erinnerungen an den jüdischen Viehhandel in Esslingen. Esslingen 2006, ISBN 3-933231-37-X, S. 8.

[6] Berendzen, J. C. (2009). "Max Horkheimer". Stanford Encyclopedia of Philosophy (İngilizce). 7 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.

[7] "Max Horkheimer, Philosopher And Frankfurt U. Rector, Dead". The New York Times (İngilizce). 9 Temmuz 1973. ISSN 0362-4331. 13 Kasım 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.

[8] Slater, P. Frankfurt Okulu. Kabalcı. s. 25. ISBN 9789757942214. 22 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.

[9] Daştan, Uğur (2017). "Max Horkheimer: Rasyonalizm ve Emprizmin Bilimsel Olarak Eleştirisi". Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Dergipark. 2 (3): 45-55. ISSN 2717-8706. 12 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.

[10] "Akıl Tutulması". www.metiskitap.com. Metis. 1986. 1 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mart 2026.

[11] Onur, Ferhat (2016). "Horkheimer'da Akıl". Kilikya Felsefe Dergisi (1): 74-89. ISSN 2148-9327. 10 Nisan 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi26 Mart 2026.

[1]