Samoa

Nhà nước Độc lập Samoa
Tên bản ngữ Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa (tiếng Samoa)
Quốc kỳ Quốc huy
Tiêu ngữ: Faʻavae i le Atua Sāmoa "Samoa is founded on God"
Quốc ca: O Le Fuʻa o le Saʻolotoga o Sāmoa "The Banner of Freedom"
Vị trí của Samoa
Map of Samoa
Tổng quan
Thủ đô và thành phố lớn nhất	Apia 13°50′0″N 171°45′44″T / 13,83333°N 171,76222°T / -13.83333; -171.76222
Ngôn ngữ chính thức	Tiếng Samoa, tiếng Anh
Sắc tộc (2021)	92,6% người Samoa 7,0% người Euronesia 0,3% người châu Âu 0,1% dân tộc khác[1]
Tôn giáo (2021)	97,9% Kitô giáo (quốc giáo)[2] 54,9% Tin Lành 18,8% Công giáo 16,9% Mặc Môn giáo 7,3% hệ phái khác 1,7% không tôn giáo 0,4% tôn giáo khác[3]
Tên dân cư	Người Samoa
Chính trị
Chính phủ	Cộng hòa đại nghị đơn nhất
• O le Ao o le Malo[a]	Tuimalealiʻifano Vaʻaletoʻa Sualauvi II
• Thủ tướng	Laʻauli Leuatea Schmidt
• Chủ tịch Quốc hội	Auapaʻau Mulipola Aloitafua
Lập pháp	Quốc hội
Lịch sử
Độc lập  từ New Zealand
• Hiệp ước Berlin	14 tháng 6 năm 1889
• Hiệp ước ba nước	16 tháng 2 năm 1900
• Samoa thuộc Đức	1 tháng 3 năm 1900
• Bị New Zealand chiếm đóng	30 tháng 8 năm 1914
• Lãnh thổ ủy trị Hội Quốc Liên	17 tháng 12 năm 1920
• Lãnh thổ ủy thác Liên Hợp Quốc	13 tháng 12 năm 1946
• Luật Tây Samoa 1961	1 tháng 1 năm 1962
Địa lý
Diện tích
• Tổng cộng	2,831[4] km2 (hạng 167) 1.093 mi2
• Mặt nước (%)	0,3
Dân số
• Điều tra 2021	205.557[3] (hạng 176)
• Mật độ	70/km2 182/mi2
Kinh tế
GDP  (PPP)	Ước lượng 2024
• Tổng số	1,225 tỷ đô la Mỹ[5]
• Bình quân đầu người	5.962 đô la Mỹ[5]
GDP  (danh nghĩa)	Ước lượng 2024
• Tổng số	908,561 triệu đô la Mỹ[5]
• Bình quân đầu người	4.420 đô la Mỹ[5]
Đơn vị tiền tệ	Tālā (WS$[b]) (WST)
Thông tin khác
Gini? (2013)	38.7[6] trung bình
HDI? (2023)	0.708[7] cao · hạng 122
Múi giờ	UTC+13[c] (WST)
Cách ghi ngày tháng	dd/mm/yyyy
Giao thông bên	trái[d]
Mã điện thoại	+685
Mã ISO 3166	WS
Tên miền Internet	.ws
↑ Nguyên thủ quốc gia ↑ Symbols SAT, ST or T are in use as well. The terms tālā and sene are translations of the English words dollar and cent in the Samoan language. ↑ Từ ngày 31 tháng 12 năm 2011.[8] ↑ Từ ngày 7 tháng 9 năm 2009.[9] Although driving is on the left side of the roadway centre line, Samoa allows cars with steering wheels on either the left or the right side of the vehicle to use the roads.

Samoa,^[a] quốc hiệu là Nhà nước Độc lập Samoa,^[b] là một đảo quốc tại Polynesia, một phần của châu Đại Dương, tại Nam Thái Bình Dương. Samoa gồm hai đảo chính (Savai'i và Upolu), hai đảo nhỏ có người ở (Manono và Apolima), và một vài đảo nhỏ không người ở như Quần đảo Aleipata (Nuʻutele, Nuʻulua, Fanuatapu và Namua). Samoa cách Samoa thuộc Mỹ 64 km (40 mi; 35 nmi) về phía tây, cách Tonga 889 km (552 mi; 480 nmi) về phía đông bắc, cách Fiji 1.152 km (716 mi; 622 nmi) về phía đông bắc, cách Wallis và Futuna 483 km (300 mi; 261 nmi) về phía đông, cách Tuvalu 1.151 km (715 mi; 621 nmi) về phía đông nam, cách Tokelau 519 km (322 mi; 280 nmi) về phía nam, cách Hawaii 4.190 km (2.600 mi; 2.260 nmi) về phía tây nam, và cách Niue 610 km (380 mi; 330 nmi) về phía tây bắc. Thủ đô và thành phố lớn nhất là Apia.

Người Lapita phát hiện và định cư Quần đảo Samoa khoảng 3.500 năm trước, phát triển tiếng Samoa và văn hóa Samoa. Các nhà thám hiểm người châu Âu trước thế kỷ 20 gọi toàn bộ quần đảo, bao gồm Samoa thuộc Mỹ, là "Quần đảo Hoa tiêu" vì ấn tượng với kỹ năng đi biển của người Samoa.^[14][15] Samoa trở thành một thuộc địa của Đế quốc Đức vào năm 1899 theo Hiệp ước ba nước, được gọi là Samoa thuộc Đức. New Zealand chiếm đóng Samoa thuộc Đức vào tháng 8 năm 1914 sau khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ. Năm 1920, Samoa trở thành một lãnh thổ ủy trị Hội Quốc Liên thuộc New Zealand với tên gọi là Lãnh thổ Tây Samoa.^[16] Sau khi trở thành một lãnh thổ ủy thác Liên Hợp Quốc vào năm 1946, Tây Samoa giành độc lập vào ngày 1 tháng 1 năm 1962 và chính thức lấy tên cũ là Samoa vào ngày 4 tháng 7 năm 1997.

Samoa là một nước cộng hòa đại nghị đơn nhất. Samoa gia nhập Liên Hợp Quốc vào ngày 15 tháng 12 năm 1976^[17] và là một thành viên Khối Thịnh vượng chung^[18] và Diễn đàn Quần đảo Thái Bình Dương.^[19] Lực lượng Phòng vệ New Zealand phụ trách bảo vệ Samoa.

Sau khi trở thành nước độc lập vào năm 1962, quốc hiệu của đất nước là Nhà nước Độc lập Tây Samoa,^[c] thường được gọi là Tây Samoa.^[d] Từ ngày 4 tháng 7 năm 1997, đất nước đổi tên thành Samoa, gây ra sự phản đối từ Samoa thuộc Mỹ, nhưng vẫn tiếp tục dùng tên gọi cũ trong một số lĩnh vực, ví dụ như tên miền cấp cao nhất .ws.

Theo các nhà khoa học, quần đảo Samoa, cũng như các đảo Fiji và Tonga, có dân cư đến sinh sống từ thế kỷ V TCN trong quá trình di cư của các đại diện của văn hóa khảo cổ Lapita từ quần đảo Bismarck, nằm ở Tây Melanesia. Quần đảo Samoa là một trong các trung tâm hình thành văn hóa Polynesia. Từ Samoa đã diễn ra quá trình khai thác các đảo và đảo san hô vòng của khu vực Trung Thái Bình Dương.^[20] Người Polynesia, có thể từ Tonga đến, là những cư dân đầu tiên ở quần đảo Samoa khoảng năm 1000 TCN.

Quần đảo Samoa do nhà thám hiểm Hà Lan Roggeveen phát hiện năm 1722, trở thành thuộc địa của Đức năm 1880. Đến cuối thế kỉ XIX, những xung đột về quyền lợi giữa Hoa Kỳ, Anh và Đức dẫn đến Hiệp ước 1899, qua đó thừa nhận quyền lợi của Hoa Kỳ gồm các đảo cách 171 kinh độ Tây về phía Tây (Đông Samoa) và quyền lợi của Đức ở các đảo còn lại (Tây Samoa).

Samoa nằm ở phía Tây quần đảo Polynesia, cách New Zealand 2.740 km về phía Đông Bắc và cách Fiji 720 km cũng về phía Đông Bắc. Gồm 9 đảo lớn nhỏ, trong đó Upolu và Savai'i (Savaii) là 2 đảo chính. Địa hình gồm dải đồng bằng hẹp bao quanh vùng núi lửa và các vùng núi sâu trong nội địa có rừng bao phủ. Các đảo này được xếp vào những đảo đẹp nhất ở Nam Thái Bình Dương nhờ những núi lửa, những hang động, những thác nước và những bãi biển trồng dừa sum sê.

Hiến pháp Samoa là luật cơ bản của Samoa, có hiệu lực vào năm 1962 sau khi Samoa trở thành một nước độc lập. Samoa là một nước cộng hòa đại nghị.^[25]

O le Ao o le Malo là nguyên thủ quốc gia của Samoa. Thủ tướng là người đứng đầu chính phủ. O le Ao o le Malo do Quốc hội bầu với nhiệm kỳ 5 năm; Thủ tướng do O le Ao o le Malo bổ nhiệm với sự phê chuẩn của Quốc hội. Quốc hội là cơ quan lập pháp, gồm 51 thành viên, trong đó 49 thành viên do người Samoa bầu, 2 thành viên là do người không thuộc sắc tộc Samoa bầu. Nhiệm kỳ của mỗi khóa Quốc hội là 5 năm. Tòa án Tối cao Samoa là cơ quan xét xử cao nhất.^[26]

Các đảng phái chính của Samoa gồm có: Đảng Bảo vệ quyền lợi nhân dân (HRPP) hiện là đảng cầm quyền, Đảng Phát triển dân tộc Samoa (SNDP), Đảng Bảo thủ tiến bộ Samoa, Đảng Toàn dân Samoa (SAPPO) và các đảng đảng nhỏ khác.

Phân cấp hành chính

[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Quận của Samoa

Samoa được chia thành 11 quận là: Aana, Aiga-i-le-Tai, Atua, Fa'asaleleaga, Gagaemauga, Gagaifomauga, Palauli, Satupaitea, Tuamasaga, Vaa-o-Fonoti, Vaisigano.^[25]

Từ năm 2014, Samoa được Liên Hợp Quốc phân loại là một nước đang phát triển.^[28] Tính đến năm 2017^{[cập nhật]}, tổng sản phẩm nội địa theo sức mua tương đương của Samoa ước tính là 1,13 tỷ đô la Mỹ, xếp thứ 204 trên thế giới. Ngành dịch vụ chiếm 66% GDP của Samoa, công nghiệp chiếm 23,6% và nông nghiệp chiếm 10,4%.^[29] Năm 2017, lực lượng lao động của Samoa ước tính là 50.700 người.^[29]

Kinh tế phụ thuộc nhiều vào viện trợ nước ngoài, sản phẩm xuất khẩu chủ yếu là sản phẩm nông nghiệp, cùi dừa, cô ca, chuối, cao su... Các bạn hàng chủ yếu là New Zealand, Úc, Đức, Mỹ. Hiện tại Samoa có tốc độ phát triển kinh tế cao nhất trong các nước đảo nhỏ ở khu vực Nam Thái Bình Dương; thu nhập bình quân đầu người hơn 5.000 USD/năm.

Nông nghiệp sử dụng khoảng 2/3 lực lượng lao động và chiếm 43,5% diện tích đất trồng. Nông sản chủ yếu gồm chuối, khoai sọ, dừa, cam, quýt, lạc và ca cao. Ngoài các ngành chăn nuôi (bò, heo), đánh bắt cá biển, khai thác gỗ, ngành du lịch cũng mang lại nguồn thu nhập đáng kể, hơn 70.000 du khách đến Samoa năm 1996. Công nghiệp chiếm 24,3% GDP và 3,6% lao động. Thương mại - tài chính - dịch vụ chiếm 58,5% GDP và 31,5% lao động.

Năm 2021, dân số của Samoa là 205.557 người.^[3] Khoảng ba phần tư dân số sinh sống trên đảo Upolu.^[30]

Tôn giáo

[sửa | sửa mã nguồn]

Bài chi tiết: Tôn giáo ở Samoa

Tôn giáo tại Samoa (2016)

  Tin Lành (29%)

  Công giáo Roma (18.8%)

  Thánh hữu Ngày sau của Chúa Jesus (16.9%)

  Giám Lý (12.4%)

  Khác (11.7%)

  Đức Chúa Trời (6.8%)

  Cơ Đốc Phục Lâm (4.4%)

Từ năm 2017, Kitô giáo là quốc giáo của Samoa.^[2]

Theo kết quả điều tra dân số năm 2021, 27% dân số Samoa theo Christian Congregational Church of Samoa, 19% theo Công giáo, 18% theo Giáo hội các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kytô, 12% theo Phong trào Giám lý, 10% theo Assembly of God, 16% theo những tôn giáo khác.^[3]

1. ↑ /ˈsɑːmɔːə/ SAH-maw-ə;^[10][11] US: /səˈmoʊə/ sə-MOH-ə;^[12][13] /[invalid input: 'alsouk']sɑːˈmoʊə/ sah-MOH-ə; tiếng Samoa: Sāmoa, [ˈsaːmʊa]
2. ↑ tiếng Samoa: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa
3. ↑ tiếng Samoa: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa i Sisifo
4. ↑ tiếng Samoa: Sāmoa i Sisifo

• Schnee, Dr. Heinrich [former Deputy Governor of German Samoa and last Governor of German East Africa]. 1926. German Colonization, Past and Future—The Truth about the German Colonies. London: George Allen & Unwin
• Eustis, Nelson. [1979] 1980. Aggie Grey of Samoa. Adelaide, South Australia: Hobby Investments. ISBN 0-9595609-0-4

Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện về Samoa.

Tìm hiểu thêm về Samoa tại các dự án liên quan
	Từ điển từ Wiktionary
	Tập tin phương tiện từ Commons
	Tin tức từ Wikinews
	Danh ngôn từ Wikiquote
	Văn kiện từ Wikisource
	Tủ sách giáo khoa từ Wikibooks
	Tài nguyên học tập từ Wikiversity

• Official Samoan government Website
• Open Directory Project - Samoa directory category
• Map: district subdivision
• Samoa, A Hundred Years Ago And Long Before by George Turner, an eText available from Project Gutenberg
• Myths and Legends of Samoa Lưu trữ ngày 15 tháng 7 năm 2011 tại Wayback Machine
• Samoa News
• Samoan Cuisine/Recipes Lưu trữ ngày 13 tháng 10 năm 2007 tại Wayback Machine
• Samoan Pe'a (tattoo)
• Samoan Cultural Articles Lưu trữ ngày 29 tháng 9 năm 2007 tại Wayback Machine
• Language (Từ điển song ngữ Anh - Samoa)