Iran

In het nieuwsDit artikel bevat onderwerpen die in het nieuws zijn. De informatie in dit artikel kan dus al snel verouderd zijn! Je wordt uitgenodigd op bewerk te klikken om dit artikel aan te vullen.

Islamitische Republiek Iran جمهوری اسلامی ایران Djoemhūrī-ye Eslāmī-ye Īrān
Algemeen
Status
Behoort bij
Aantal inwoners	84.923.314 (2020)
Dichtheid	52,1/km² (2020)
Oppervlakte	1.628.750 km² (7,07% water)
Hoofdstad	Teheran
Politiek
Regeringsvorm	Islamitische republiek
Staatsvorm
Staatshoofd	Hoogste leider van Iran Mojtaba Khamenei
Regeringsleider	President Masoud Pezeshkian
Overig
Godsdienst(en)	Islam 98% (waarvan sjiisme 89%, soennisme 9%), overige 2%
Taal	Perzisch
Munteenheid	Iraanse rial (IRR)
Volkslied	"Sorood-e Jomhoori-e Eslami"
Motto
Nationale feestdag	1 april
Tijdzone	+3.30 (zomer: +4.30)
Landcode (TLD)	IRN (TLD: .ir)
Telefoon	+98
Overzeese gebieden
Website
Detailkaart
Portaal Azië

Iran is een land in Azië. Het land grenst met de klok mee aan Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan, Irak, Turkije, Armenië en Azerbeidzjan. De hoofdstad is Teheran. Het land staat bekend om zijn bouwkunst, cultuur en rijke geschiedenis. Vele bekende dichters en filosofen uit de middeleeuwen komen uit Iran.

Het land stond lange tijd bekend als Perzië. Het Perzische Rijk kende een hele lange geschiedenis. Het land werd vervolgens veroverd door diverse groepen, waaronder het leger van Alexander de Grote en de moslims. De islam werd in de 7e eeuw geïntroduceerd. Tussen de 16e en 18e eeuw groeide het land uit tot een grootmacht. Perzië werd geregeerd door een sjah. De laatste sjah was erg pro-Westers en voerde snel veranderingen in, maar kreeg te maken met veel protesten en tegenstanders. In de Iraanse Revolutie van 1979 werd de sjah afgezet en werd Iran een islamitische republiek onder leiding van een ayatollah. Sindsdien het land te maken met sancties van veel westerse landen en is het land in conflict met Saoedi-Arabië.

Naam

In de tijd van de Grieken en Romeinen heette Iran Perzië. Het Perzische rijk was héél groot. Alexander de Grote heeft het toen veroverd, maar niet voor lang. Al gauw werd Iran weer een machtig land. Het breidde zich in de 18e eeuw erg uit. Tot in de jaren '80 van de 20e eeuw heette Iran nog steeds Perzië. Toen veranderde de naam in Iran. Dat is omdat er niet allemaal Perzen, maar ook veel Koerden in het land wonen. Dat was "Iran" een neutralere naam: alle volkeren zagen zich wel als Iraniërs, maar natuurlijk niet als Perzen. Een Koerd is immers geen Tajik of een Pers.

Geschiedenis

Prehistorie

Ongeveer 1,8 miljoen jaar geleden vestigde de homo erectus (rechtopstaande mens) zich in het huidige Iran. Die mensensoort kwam waarschijnlijk uit Afrika en trok via Iran naar Azië. Later kwam ook de neanderthaler naar de regio toe. Uiteindelijk trok ook de moderne mens naar de regio.

In Iran zijn veel voorwerpen en vindplaatsen uit de prehistorie te vinden. Daaronder vallen ook stenen gereedschap, pijlpunten, botten, werktuigen, dierentanden, etc. De eerste bewoners waren jager-verzamelaars die leefden van de jacht op wilde dieren en het verzamelen van bessen, noten en fruit. Waarschijnlijk is de eerste landbouw in de regio ontstaan in het Zagrosgebergte. Later heeft dat zich verspreid naar andere delen van Iran. Vervolgens ontstonden ook de eerste nederzettingen.

Twee belangrijke culturen in Iran waren de Koera-Araxescultuur en de Jiroftcultuur. Die laatste cultuur kan ook onderdeel zijn van de Helmandcultuur. Uit die periodes worden nog veel vondsten gedaan zoals aardewerk. Voornamelijk de Jiroftcultuur heeft veel artefacten.

Achaemeniden

De Iraanse prehistorie eindigt in de 8e eeuw v.Chr. met de komst van het Nieuw-Assyrische Rijk. Dat rijk bleef bestaan tot 609 v.Chr. en omvatte ook het westen van Iran. Aan het noorden van Perzische Golf bevond zich het land Elam. De hoofdstad van dat rijk was Susa. In 647 v.Chr. werd Susa door de Assyrische koning Assurbanipal met de grond gelijk gemaakt.

In het noorden van Iran woonden de Meden. Volgens de Griekse historicus Herodotus zouden de Meden verenigd zijn in één rijk met als hoofdstad Ecbatana. Tegenwoordig wordt daaraan getwijfeld. De verhalen van Herodotus komen namelijk niet overeen met bronnen van de Assyriërs en Babyloniërs.

Rond 559 v.Chr. stichtte Cyrus de Grote het rijk van de Achaemeniden. Hij verenigde de verdeelde koninkrijken in Iran en versloeg de Meden. Cyrus de Grote wordt gezien als de stichter van het Perzische Rijk. Het rijk werd bestuurd vanuit verschillende steden, waaronder Persepolis. Onder de Achaemeniden was er veel culturele, wetenschappelijke en economische bloei. De belangrijkste godsdienst was het zoroastrisme, een vroege versie van het monotheïsme. Onder Darius de Grote bereikte het Perzische Rijk haar grootste omvang. Het rijk strekte zich uit van de Indusvallei in het huidige India tot aan het huidige Turkije en het noorden van Egypte.

Zijn zoon, Xerxes I, probeerde om de stadstaten in het Oude Griekenland te veroveren tijdens de Perzische Oorlogen. De Grieken waren echter te sterk voor Xerxes I en hij werd verslagen tijdens de slag bij Salamis in 480 v.Chr.

Verovering van Alexander de Grote

Na Xerxes verzwakt het Perzische Rijk. Alexander de Grote, koning van Macedonië, is ondertussen bezig met de uitbreiding van zijn eigen rijk (het Macedonische Rijk). In 330 v.Chr. veroverd hij in een korte tijd het gehele Perzische Rijk. Het rijk van Alexander de Grote bestond uit een reusachtig gebied dat liep van Griekenland naar Egypte naar India. Tijdens deze periode hebben de Grieken veel invloed op de cultuur in de regio. Die tijd wordt ook wel het hellenisme genoemd.

De hellenistische periode is echter niet lang. Na de dood van Alexander de Grote trekken zijn generaals steeds meer macht naar zich toe. Het rijk raakt verdeeld onder die generaals. Er vinden oorlogen tussen die generaals plaats. Het gigantische Perzische Rijk gaat daarbij naar Seleucus I Nicator. Daardoor ontstond het Seleucidische Rijk in 311 v.Chr.

De Parthen en de Sassaniden

In 250 v.Chr. weet de Parthische leider Arsaces I om de macht over het oosten van Iran te krijgen. Vervolgens verdreven de Parthen de Seleuciden uit Iran, waardoor het Parthische Rijk ontstond. De Parthen hadden verschillende oorlogen met het Romeinse Rijk. Dat waren de Romeins-Parthische oorlogen en die duurden bijna drie eeuwen lang. De oorlogen eindigden in 217 n.Chr. toen de Parthen Armenië onder hun invloed kregen.

Anders dan de Grieken kwamen de Parthen niet ten val door een buitenlandse invasie. De Parthen kwamen aan hun einde door een binnenlandse opstand. Het Parthische Rijk had geen centraal bestuur. Het bestond uit losse landjes die door gouverneurs werden bestuurd. Die gouverneurs hadden veel invloed. In 226 n.Chr. werden de Parthen omvergeworpen door de Sassaniden onder leiding van Ardashir I. Hij wilde het oude Perzische Rijk (van voor de Grieken) herstellen. Daardoor wordt het rijk van de Sassaniden ook wel het Nieuw-Perzische Rijk genoemd.

De Sassaniden begonnen het verzwakte Romeinse Rijk aan te vallen. Daardoor wisten zij nieuwe grondgebieden te krijgen. Net als het oude Perzische Rijk hielden de Sassaniden vast aan het zoroastrisme. De komst van het christendom werd als buitenlandse bedreiging gezien. Christenen werden in het rijk vervolgd. Tegen de 7e eeuw hadden de Sassaniden ook Egypte, Palestina, Syrië en Anatolië onder hun controle. De Byzantijnse keizer Heraclius wist de Sassaniden terug te dringen. Hij heroverde Jeruzalem, Alexandrië en Antiochië op de Sassaniden. Na de strijd waren zowel de Byzantijnen als de Sassaniden op het punt van uitputting.

Komst van de islam

In 637 werd het rijk van de Sassaniden aangevallen door de Arabieren. Die verovering ging gemakkelijk, omdat de Sassaniden verdeeld en uitgeput waren. De Arabieren brachten vervolgens ook de islam naar Iran. De aanhangers van het zoroastrisme werden door de Arabieren als duivelaanbidders gezien. Die gelovigen trokken vervolgens naar het oosten van Iran. Het Arabische Rijk werd eerst bestuurd door de Omajjaden en vervolgens door de Abbasiden.

Tegen de 10e eeuw viel het bestuur van Iran onder de Boejiden en de Samaniden. De Boejiden was sjiistisch, terwijl de Samaniden juist soennitisch waren. De Boejiden hadden in het westen invloed en de Samaniden in het oosten. Rond 990 werden de Samaniden vervangen door de Ghaznaviden die ook soennitisch waren.

In 1040 werd Iran grotendeels veroverd door de Seltsjoeken, een Turks volk. Vervolgens verdreven zij de Boejiden uit Bagdad. Iran viel uiteen in kleine volkeren, maar in 1150 begonnen de Chorasmiden aan hun opmars. De Chorasmiden wisten de macht over Iran te krijgen. In 1221 werd het land binnengevallen door de Mongolen. De Mongolen verdeelden hun reusachtige rijk in kanaten, waarbij Iran in het Ilkhanaat lag. Rond 1335 viel hun rijk uiteen in kleine staten.

In 1381 viel Timoer Lenk de regio binnen. Hij wist alle staatjes van Iran in 1387 onder zijn bestuur te verenigen. De bevolking was niet blij met hem. Zij kwam verschillende keren in opstand, maar werd iedere keer verslagen. Het rijk viel in 1405 weer uit elkaar na de dood van Timoer Lenk. Vervolgens brak een strijd los tussen de Kara Koyunlu (het rijk van de zwarte schapen) onder leiding van Jahan Shah en de Ak Koyunlu (het rijk van de witte schapen) onder leiding van Oezoen Hasan. In 1467 leidde dat tot de slag bij Chapakchur, waarbij de Ak Koyunlu wonnen.

Safawiden, Afshariden en Kadjaren

Tussen 1501 en 1925 was Iran min of meer verenigd onder drie verschillende dynastieën:

• De Safawiden (1501-1736): zij kwamen oorspronkelijk uit Ardebil in het huidige Azerbeidzjan. De Safawiden spraken zelf Azeri, maar gebruikten het Perzisch als bestuurstaal. Zij maakten het sjiisme in de staatsgodsdienst van het land. Onder de Safawiden kreeg Iran een centraal bestuur. Ook kwam de Perzische identiteit tot bloei. De belangrijkste vorst uit deze dynastie is Abbas de Grote. Hij verplaatste de hoofdstad van het land naar Isfahan.
• De Afshariden (1736-1796): zij waren slechts een korte periode aan de macht. De belangrijkste vorst uit deze dynastie is Nadir Sjah. Na zijn dood brak een strijd los over de opvolging tussen de Afshariden, de Zand-dynastie en de Kadjaren. Die laatste groep won uiteindelijk.
• De Kadjaren (1796-1925): tijdens hun regeerperiode verloor het land veel gebieden. Iran lag ingeklemd tussen twee grootmachten. In het noorden lag Rusland en in het oosten de koloniën van het Britse Rijk. Beide grootmachten wilden hun gebied uitbreiden. Iran moest daardoor Azerbeidzjan, Armenië en Dagestan afstaan aan de Russen. Het land besloot daarom samenwerken te werken met de Britten. De Britten waren zeer geïnteresseerd in de aardolie in Iran. Tijdens de Eerste Wereldoorlog probeerde het Ottomaanse Rijk controle te krijgen over die velden. De Britten en Russen hielpen Iran toen tegen de Ottomanen.

Pahlavi-dynastie

In 1921 pleegden generaal Reza Khan en journalist Zia al-Din Tabataba'i een staatsgreep. De macht van de sjah (koning/keizer van Iran) werd toen beperkt. De sjah ging in 1925 in ballingschap naar Frankrijk. Vervolgens riep Reza Khan zich uit tot de nieuwe sjah van Iran. Hij stichtte vervolgens de laatste dynastie die over Iran regeerde: de Pahlavi-dynastie. Reza Khan wilde Iran een modern, westers land maken. Hij was geïnspireerd door de Turkse president Mustafa Kemal Atatürk. Zo kwam er een strikte scheiding tussen religie en staat, islamitische kleding werd verboden en de sharia werd vervangen door een burgerlijk wetboek.

De belangrijkste handelspartner van Iran was nazi-Duitsland. Hoewel Reza Khan geen nazi was, had hij wel bewondering voor het beleid van Adolf Hitler. De Sovjet-Unie en het Verenigd Koninkrijk waren bang dat Iran de kant van de Asmogendheden zou kiezen. In 1941 vielen zij samen Iran binnen. Het noorden werd bezet door de Sovjet-Unie en het zuiden door de Britten. Reza Khan werd verbannen naar Johannesburg. Hij werd opgevolgd door zijn zoon, Mohammad Reza Pahlavi. De Britten steunden de sjah, terwijl de Sovjets de communistische partij Tudeh steunden. In 1946 trokken zowel de Sovjets als de Britten zich terug uit Iran.

In 1950 richtte Mohammad Mossadeq het Nationaal Front op. Hij streefde erna om de Anglo-Persian Oil Company te nationaliseren. Dat bedrijf was actief in Iran, maar in handen van de Britten. Zij pompten Iraanse aardolie uit de grond. Van de opbrengsten zag de Iraanse bevolking weinig terug. Mossadeq wilde ook de macht van de sjah verkleinen. Hij kreeg steun uit alle hoeken: de democraten, de nationalisten, de communisten en de geestelijkheid. Mossadeq kwam aan de macht en nationaliseerde het bedrijf in 1951. Dat leidde tot een breuk met de Britten. Niet veel later ontsloeg de sjah Mossadeq, maar dat leidde tot een volksopstand. Mossadeq werd opnieuw premier van het land. Toch ging de ruzie door. In 1953 vluchtte de sjah naar Rome. Vervolgens pleegde generaal Fazlollah Zahedi een staatsgreep, waarbij Mossadeq omvergeworpen werd. Hij werd gesteund door de Britten en de Amerikaanse CIA.

Iran kreeg een meer autoritair bestuur. De Tudehpartij werd verboden en uiteindelijk bleef alleen de Partij voor de Iraanse Herrijzenis, partij van de sjah, over. Gelijktijdig voerde de sjah het algemeen kiesrecht in en kregen vrouwen ook meer rechten. Om de armoede op te lossen wilde de sjah het landbezit hervormen. Dat lukte niet, omdat rijke grondbezitters het land onder hun familieleden verdeelden. De arme bevolking kreeg daardoor nog steeds niets. Tussen het platteland en de stad was ook een groot verschil in armoede. De sjah kreeg door zijn witte revolutie met zowel ruzie linkse Iraniërs (liberalen, democraten, communisten) als de conservatieve, islamitische geestelijkheid.

Iraanse Revolutie

Tijdens de jaren 1970 liepen de spanningen steeds verder op. Dat had ook te maken met de buitenlandse situatie. In 1973 vond de Jom Kipoeroorlog plaats tussen enerzijds Israël en anderzijds Egypte en Syrië. De meeste westerse landen steunden Israël (waaronder de Amerikanen), terwijl de meeste islamitische landen Egypte en Syrië steunden. De Arabische landen besloten vervolgens om geen aardolie meer te leveren aan het westen. Dat leidde tot de oliecrisis van 1973. Hoewel de bevolking van Iran Egypte en Syrië steunde, sloot de sjah zich niet aan bij het embargo. Sterker nog, Iran gebruikte het oliegeld voor de modernisering van het land. Ondertussen liepen de olieprijzen verder op en namen de schendingen van de mensenrechten toe.

Ayatollah Ruhollah Khomeini was inmiddels al jarenlang naar het buitenland gevlucht. Hij hield een toespraak in Parijs waarin hij het oliegeld wilde verdelen onder de bevolking van het land. Aardgas, water en licht zouden zelfs helemaal gratis worden. De liberale, linkse en religieuze groepen in Iran besloten zich vervolgens te verenigen achter ayatollah Khomeini. In heel het land braken protesten uit. Uiteindelijk vluchtte de sjah naar Egypte.

De Iraanse Revolutie was in het begin vooral een links-liberale revolutie. Men wilde vooral af van de sjah. Ook wilde men meer gelijkheid, meer democratie en dat Iran een republiek werd. Ayatollah Khomeini besloot van Iran een islamitische theocratie te maken. De linkse groepen die zich eerst hadden aangesloten bij de ayatollah werden nu opgepakt. Vrijheden werden beperkt en de sharia vormde nu de basis voor de rechtspraak. Vrouwen werden verplicht om een hoofddoek te dragen, het sjiisme werd de staatsgodsdienst en de ayatollah kreeg de absolute macht. Iran was nu een islamitische dictatuur geworden.

Sinds 1979

Tussen 1980 en 1988 waren Iran en Irak in oorlog met elkaar (de Iran-Irakoorlog). De Iraakse president Saddam Hoessein was bang dat het fundamentalisme van de Iraanse regering zou overwaaien naar Irak. Irak had immers een sjiitische minderheid die onderdrukt werd. De oorlog was hevig en eindigde in een wapenstilstand. In 1986 werd de Iran-Contra-affaire bekend. De Amerikanen zouden in het geheim wapens verkopen aan Iran voor hun bemiddeling in de Libanese gijzelaarskwestie. Dat geld gebruikten de Amerikanen vervolgens om de Contra's in Nicaragua te steunen. In 1989 verslechterden de banden tussen Iran en het westen opnieuw. Ayatollah Khomeini sprak namelijk een fatwa uit tegen de Indiase schrijver Salman Rushdie. Rushdie had namelijk enkele verzen in de Koran beledigd in zijn boek De Duivelsverzen.

Na de dood van Khomeini in 1989 kwam ayatollah Ali Khamenei aan de macht. Onder zijn bewind waren afwisselend progressieve en conservatieve presidenten. De sancties tegen Iran zorgden er ook voor dat de prijzen in het land stegen. Iran zijn sinds de eeuwwisseling verschillende protesten geweest. In 2022 braken protesten uit na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini.

In 2015 werd een akkoord tussen Iran en zes wereldmachten gereikt: de Joint Comprehensive Plan of Action. Het nucleaire programma van Iran werd beperkt tot het opwekken van kernenergie. Iran zou dus geen nucleaire wapens ontwikkelen. In ruil daarvoor werden sancties tegen het land opgeheven.

In december 2025 braken opnieuw protesten uit over inflatie, hoge prijzen voor voedsel en medicijnen en onderdrukking. De protesten werden hard neergeslagen door de Iraanse Revolutionaire Garde. Meer dan 36.000 mensen kwamen om het leven. Dat leidde tot internationale kritiek. Op 28 februari 2026 voerden Israël en de Verenigde Staten een reeks van luchtaanvallen op Iran uit. Tijdens die aanvallen werd ayatollah Ali Khamenei gedood. De Raad van Experts wees vervolgens zijn zoon Mojtaba Khamenei aan als opvolger. President Donald Trump riep het Iraanse leger en de Iraanse politie op om de wapens neer te leggen. Ook wil hij dat het Iraanse volk uiteindelijk in opstand komt.

Geografie

Ligging en landschap

Iran ligt in het westen van Azië in geklemd tussen twee waters. In het noorden ligt de Kaspische Zee en in het zuiden de Perzische Golf (en de Golf van Oman). Het grootste deel van het land ligt op het Hoogland van Iran. Dat is een redelijk vlak gebied in het midden en oosten van het land. In het westen en aan de randen heeft Iran juist veel bergen. Een voorbeeld van een belangrijk gebergte is het Zagrosgebergte dat in het westen en zuidwesten ligt. In het noorden ligt de Elboers. Daar bevindt zich ook de hoogste berg van het land: Damavand met een hoogte van 5671 meter.

In het centrum van het land zijn twee woestijnen te vinden: de Grote Zoutwoestijn en de Dasht-e Lut. Die twee woestijnen zijn grotendeels onbewoond op enkele oases na. Het noordwesten van Iran is ook erg vlak en valt onder het Hoogland van Armenië. Slechts een klein gedeelte van het grondgebied bestaat uit laagland. Dat zijn het Kaspische kustgebied en de provincie Khuzestan aan de grens met Irak en Koeweit.

Iran een vrij droog land met weinig lange rivieren. De langste rivier van het land is de Karoen in het zuidwesten van het land. Die rivier is 720 kilometer lang. Andere rivieren zijn de Koramsjar, de Karkheh en de Zayandeh. In het noordwesten bevindt zich het Urmiameer. Dat is het grootste meer van Iran en het op een na grootste zoutmeer ter wereld.

Grote steden

Klimaat

Iran heeft verschillende klimaten. Het uiterste noordwesten heeft een landklimaat met veel neerslag. De rest van het land heeft verschillende droge klimaten met weinig neerslag. Het grootste deel van het land heeft een woestijnklimaat of een steppeklimaat. Dat betekent dat er weinig neerslag en begroeiing is. Toch zijn er verschillen. In het zuiden is er sprake van een warm woestijn- en steppeklimaat. In het midden van het land is er juist een koud woestijn- of steppeklimaat. Rond de Kaspische Zee is het klimaat een stuk gematigder. In de bergen van Iran heerst een hooggebergteklimaat met bergen die bedekt zijn met eeuwige sneeuw.

Doorheen het jaar zijn er grote temperatuurverschillen. De zomers zijn vaak heet. De temperatuur kan dan oplopen tot boven de 40°C. De winters zijn daarentegen vrij mild met een temperatuur rond de 19°C. De lente en herfst zijn de meest gematigde periodes van het jaar. Gemiddeld valt er 4000 millimeter regen per jaar. Toch zijn er grote verschillen. Het noordwesten en de Kaspische kust krijgen vrij veel regen, terwijl de binnenlanden veel minder regen krijgen.

Iran is een van de meest gevoelige landen voor klimaatverandering. Naast de oplopende temperaturen spelen ook watertekorten een rol. Ongeveer 35% van de Iraniërs heeft te maken schaarsheid van water. Watertekorten lopen verder op door de verstedelijking en het gebruik van gewassen in de landbouw die water nodig hebben. Dat zorgt ervoor meren en rivieren lager staan of zelfs helemaal droogvallen. Iran is een van de weinige landen die het klimaatakkoord van Parijs niet ondertekend hebben.

Bevolking

Tussen 1956 en 2023 groeide de bevolking van Iran van 19 miljoen naar 85 miljoen inwoners. In 2025 had Iran 93 miljoen inwoners. Hoewel de bevolking nog steeds groeit, gaat dat minder snel als voorheen. Zo is het aantal kinderen per gezin sinds de jaren 1960 sterk gedaald. Waar een gemiddeld gezin in de jaren 1960 nog gemiddeld 7,6 kinderen kregen, daalde dat naar 1,7 kinderen in 2023. Desondanks heeft Iran een nog relatief jonge bevolking, waardoor het land nog niet met vergrijzing te maken heeft.

Iran heeft een van de grootste diaspora buiten het land. Meer dan 4 miljoen Iraniërs wonen buiten Iran. Dat zijn deels mensen die vanwege hun politieke overtuiging of seksuele geaardheid het land moesten ontvluchten. In een ander geval gaat het om arbeidsmigranten. Landen met veel Iraanse diaspora zijn de Verenigde Staten, Koeweit, Oostenrijk, Duitsland, de Verenigde Arabische Emiraten, Canada, Zweden, Turkije, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. In Nederland wonen zo'n 50.000 Iraniërs en in België 20.000 mensen (in 2021).

Bevolkingsgroepen

Iran is een zeer divers land met verschillende bevolkingsgroepen. Toch is het onduidelijk hoe de verhoudingen precies zijn. Iran houdt namelijk geen statistieken bij voor de verdeling van de bevolkingsgroepen. De inwoners van Iran worden Iraniërs genoemd. In het verleden werden zij Perzen genoemd. Die naam is fout, omdat de Perzen slechts de grootste bevolkingsgroep in het land zijn. Ongeveer 51% van de bevolking is Perzisch. Niet iedere Iraniër is dus Perzisch. De Perzen wonen voornamelijk in het midden van het land. De andere bevolkingsgroepen wonen voornamelijk aan de randen.

De twee grootste bevolkingsgroep zijn de Azerbeidzjanen. 24% van de bevolking behoort tot die groep. De andere bevolkingsgroepen zijn: de Gilaki en Mazanderani (8%), de Koerden (7%), de Arabieren (3%), de Lors (2%), de Beloetsjen (2%) en de Turkmenen (2%). Een kleiner gedeelte van de bevolking bestaat uit Armeniërs, Joden en Assyriërs.

Volgens de Iraanse grondwet worden deze minderheden beschermd. Zo mogen zij hun eigen culturele tradities uitvoeren en eigen taal spreken en onderwijzen. Toch hebben verschillende mensenrechtenorganisaties aangeduid dat er in Iran nog steeds discriminatie bestaat tegenover culturele minderheden.

Religie

Een meerderheid (96%) van de bevolking van Iran hangt de islam aan in 2020. Waar de meeste islamitische landen een soennitische meerderheid hebben, heeft Iran juist een sjiitische meerderheid. 90 tot 95% van de Iraanse moslims beschouwen zichzelf als sjiiet, terwijl de overige 5 tot 10% zichzelf als soenniet ziet. Naast de islam heeft Iran enkele andere kleinere religies: het christendom, het jodendom en zoroastrisme.

Iran is een theocratie. Dat betekent dat religie een grote invloed op het staatsbestuur van het land heeft. Het sjiisme is ook de staatsgodsdienst van het land. Het soennisme, het christendom, het jodendom en het zoroastrianisme worden daarnaast als minderheidsreligie erkend. Leden van die religies hebben ook een aantal zetels in het parlement. De acceptatie van andere religies kan erg verschillen. Zo heeft de Armeens-Apostolische Kerk weinig discriminatie en krijgt zelfs hulp van de overheid voor het opknappen van kerken en kloosters. Leden van het Bahai-geloof worden juist vervolgd en hebben te maken met intimidatie. In Iran is het niet mogelijk om als moslim lid te worden van een andere religie. Daarop staat namelijk de doodstraf.

De Iraanse religie erkend geen atheïsme of andere vorm van irreligie. Daarom is slechts 1% van de inwoners niet-religieus, hoewel zij op papier vaak nog wel een religie aanhangen. Atheïsme kan namelijk met de dood bestraft worden. Ongeveer 70% van de Iraniërs vindt dat religie een belangrijke rol speelt in het leven. Voor Iraanse diaspora is dat een heel stuk minder. Zij zijn vaak erg seculier en atheïstisch.

Taal

Het Perzisch is de officiële en nationale taal van Iran. Hoewel het Perzisch met het Arabische alfabet geschreven wordt, is het Perzisch een Indo-Europese taal. Daardoor is het Perzisch een ver familielid van het Engels, Nederlands, Frans en Hindi. Het Perzisch wordt gebruikt in het bestuur, onderwijs en de rechtsspraak. 43% van de bevolking spreek het Perzisch als moedertaal.

De grootste minderheidstaal is het Azerbeidzjaans. Samen met andere Turkse talen wordt het Azeri gesproken door 18% van de bevolking. Enkele andere belangrijke minderheidstalen zijn het Lors, Koerdisch, Gilaki, Arabisch, Georgisch, Armeens en Assyrisch.

Tot 2023 werd het Engels als tweede taal onderwezen op Iraanse scholen. Sindsdien wordt dat niet meer gedaan, omdat het Engels als "culturele invasie" gezien werd. In plaats daarvan werd het Engels vervangen door het Frans. Ook werd tot 2023 het Arabisch onderwezen op Iraanse scholen. Dat is namelijk een belangrijke taal in de islam, omdat de Koran in het Arabisch geschreven is. Vandaag de dag wordt het Arabisch enkel nog op middelbare scholen onderwezen.

Mensenrechten

Iran komt vaak in het nieuws vanwege de schendingen van de mensenrechten. Volgens Amnesty International heeft het land een beperkte vrijheid van meningsuiting en persvrijheid, worden vrouwen, meisjes en religieuze minderheden onderdrukt en hebben etnische minderheden te maken met discriminatie. Politieke tegenstanders en mensenrechtenactivisten worden vaak vervolgd door het regime. Zij krijgen te maken met mishandeling en marteling, langdurige opsluiting en een oneerlijk proces. Iran is ook een van de laatste landen waar de doodstraf regelmatig uitgevoerd wordt. In 2022 kregen minstens 576 mensen de doodstraf.

Hoewel vrouwen stemrecht hebben en mogen studeren, heeft Iran weinig vrouwenrechten. Van vrouwen wordt verwacht zij trouwen. Voor een huwelijk kunnen mannen vragen om een maagdelijkheidstest. Die test moet bewijzen dat de vrouw nog geen seks gehad heeft, hoewel er voor die tests geen wetenschappelijk bewijs bestaat. Een man mag ook bepalen of zijn vrouw wel of niet mag werken. Daarnaast is voor sommige beroepen toestemming nodig van de man. Daardoor zijn veel vrouwen huisvrouw of voeren een traditioneel vrouwelijk beroep uit. Na de Iraanse Revolutie werden ook kledingvoorschriften ingevoerd. Zo zijn vrouwen verplicht om een hoofddoek en lange mantel of chador te dragen. Zij mogen alleen hun handen en gezicht laten zien en geen felle kleuren dragen. Iran heeft een speciale moraliteitspolitie die daarop toeziet.

In Iran is homoseksualiteit verboden. Iran is een van de laatste landen waar homoseksualiteit met de doodstraf bestraft wordt, hoewel ook lijfstraffen of boetes uitgedeeld worden. Voor transgenders is het mogelijk om het geslacht aan te passen na een operatie. Desondanks worden zij in veel gevallen niet geaccepteerd.

Kunst en cultuur

Feestdagen en festivals

Iran heeft een groot aantal culturele festivals. Een groot aantal van die festivals worden al sinds de oudheid gevierd. Zij komen uit het zoroastrisme, maar worden vandaag de dag ook door andere gelovigen gevierd. In het land worden de volgende festivals gevierd:

• Noroez: de viering van het Perzische nieuwe jaar aan het begin van de lente.
• Sizdah Bedar: de dag waarop iedereen buiten gaat picknicken.
• Mehregan: het feest waarbij vriendschap, liefde en dankbaarheid centraal staan.
• Jashn-e Sade: een feest in het midden van de winter.
• Shab-e Yalda: een feest op de donkerste dag van het jaar.
• Chaharshanbe Suri: het feest van het vuurdansen.

Vanwege de grote islamitische bevolking van het land worden ook veel islamitische feestdagen gevierd zoals het Offerfeest en het Suikerfeest.

Naast de festivals heeft Iran nog enkele andere feestdagen:

• Noroez (21-24 maart)
• Dag van de Islamitische Republiek (1 april)
• Sizdah Bedar (2 april)
• Sterftedag van Khomeini (4 juni)
• Herdenkdag van de revolte van Khordad 15 (5 juni)
• Viering van de Islamitische Revolutie (11 februari)
• Dag van de Nationalisering van de Olie-industrie (20 maart)

Eten en drinken

De Iraanse keuken is beïnvloed door gerechten uit het Midden-Oosten, India, Pakistan, Rusland, Turkije, Griekenland en de Kaukasus. Iraanse gerechten bestaan uit rijst met vlees, groenten en noten. In Iran komen verschillende soorten kebab voor zoals kabab koobideh, jujeh kabab en kabab bakhtyari. Deze soorten vlees worden geserveerd met rijst en brood. Chelow kabab wordt gezien als het nationale gerecht van het land. Daarnaast komen er veel soepen en stoofpotjes voor zoals khoresh. Van kohresh bestaan ook verschillende soorten.

Andere bekende gerechten uit het land zijn kuku, kotlet, dolmeh, gondi, joshpara en dopiaza. In de Iraanse keuken wordt gebruikgemaakt van verschillende kruiden en specerijen. Voorbeelden zijn peterselie, koriander, kaneel, kruidnagel, saffraan en munt. Populair fruit in het land is pruimen, granaatappel, abrikozen en rozijnen. Qua desserts eet men gerechten als sholezard, fereni, halva en faloodeh. Daarbij maakt men ook gebruik van rozenwater om de gerechten een zoete smaak te geven. Ook komen gerechten als baklava en nougat voor in de Iraanse keuken

In Iran wordt ook veel thee gedronken. Iraniërs stoppen traditioneel eerst een suikerklontje in hun mond voordat zij een slok nemen. Ook wordt er veel koffie gedronken. Iraniërs drinken hun koffie vaak sterk en zoet. Koffiehuizen zijn een populaire ontmoetingsplaats in het land. Alcoholische dranken zijn verboden voor moslims. Niet-moslims mogen wel alcohol drinken en maken.

Literatuur

Iran heeft een lange en rijke literaire traditie. De oudste literaire werken komen uit de tijd van de Achaemeniden. Hoewel het Perzisch tijdens de middeleeuwen werd overschaduwt door het Arabisch, bleef de Perzische literatuur bloeien.

Poëzie vormt een belangrijke rol in de Perzische literatuur. Teksten werden namelijk oorspronkelijk in rijm geschreven. Dat was ook wanneer het ging om wetenschap of filosofie. Een van de bekendste epische gedichten uit Iran is Sjahnama (1010) van Ferdowsi. Het gedicht beschrijft het verhaal van Iran van de schepping van de wereld tot de verovering van Perzië door de Arabieren. Andere beroemde Iraanse dichters zijn Sanai, Nizami Ganjavi en Nasir Khusraw. Daarnaast is een deel van de verhalen van Duizend-en-een-nacht afkomstig uit Iran.

De moderne Iraanse literatuur ontstond in de 19e eeuw met schrijvers als Habibollah Qa'ani Shirazi, Fath-'Ali Akhundzadeh, Mirza Aqa Khan Kermani en Mirza Malkom Khan. In de 20e eeuw werden veel Iraanse schrijvers beïnvloed door westerse schrijvers. Voorbeelden zijn Abolqasem Aref, Ali-Akbar Dehkhoda, Sadeq Hedayat en Ahmad Kasravi. De Iraans-Nederlandse schrijver Kader Abdolah schrijft veel verhalen die zich in Iran afspelen, waaronder Het huis van de moskee over de Iraanse Revolutie.

Handarbeid

In heel de wereld zijn Perzische tapijten bekend. De tapijten staan bekend om hun rijk versierde patronen. In Iran worden zij nog met de hand gemaakt met behulp van natuurlijke verven. Het maken van zo'n tapijt kost veel tijd. Een werker is een paar maanden tot een jaar bezig om één tapijt te maken (afhankelijk van de grootte). Ook heeft Iran veel traditioneel borduurwerk. Een bekende traditie is pateh, waarbij men volksverhalen probeert uit te beelden op zijden doeken met naald en draad. In de oudheid bestond ook sermeh, waarbij men borduurde met gouden en zilveren draden.

Ook heeft Iran veel traditioneel aardewerk. Vooral in en rond Kalpuregan in het zuidwesten van Iran worden voor veel potten, schalen en borden op traditionele wijze gemaakt. Net als bij de tapijten en het borduurwerk was pottenbakken iets dat traditioneel door vrouwen gedaan wordt.

Werelderfgoed

In Iran staan de volgende sites op de werelderfgoedlijst van UNESCO:

Politiek

Iran heeft waarschijnlijk een atoomprogramma. Ze willen er namelijk fabrieken bouwen voor Iran's energievoorziening.

Staatsinrichting

Iran is een islamitische republiek en een theocratie. Het staatshoofd van het land is de hoogste leider van Iran. De hoogste leider is niet alleen het politieke hoofd van het land, maar ook het religieuze hoofd. Zo heeft de hoogste leider veel controle over de staatstelevisie, de rechtspraak en het leger. Ook kan hij de president kiezen en het parlement ontbinden. In feite heeft de ayatollah zoveel macht dat Iran geen democratie is. Buiten Iran wordt de hoogste leider ook wel "de ayatollah van Iran" genoemd. Sinds 8 maart 2026 is Mojtaba Khamenei de opperste leider van het land.

De regeringsleider van het land is de president. De president wordt gekozen tijdens de verkiezingen voor een periode van vier jaar. Kandidaten moeten goedgekeurd worden door de Raad van Hoeders. Die raad bestaat uit 12 geestelijken die door de hoogste leider zijn vastgesteld. Naast presidentskandidaten kijkt de Raad van Hoeders ook naar wetten die door het parlement zijn goedgekeurd. De raad kijkt of de wetten niet in strijd zijn met de grondwet of de islam. Het parlement van het land bestaat uit één kamer van 290 leden. Zij worden om de vier jaar gekozen.

Hoewel er in Iran verkiezingen plaatsvinden, zijn deze niet vrij. Politieke tegenstanders van het regime worden opgepakt. Ook worden verkiezingen met enige regelmaat vervalst.

Provincies

Iran heeft 31 provincies. Dat zijn:

Internationale politiek

Iran is lid van enkele buitenlandse organisaties, waaronder de Verenigde Naties (VN), de Organisatie van olie-exporterende landen (OPEC) en de Wereldgezondheidsorganisatie. Vóór de Iraanse Revolutie van 1979 was Iran een prowesters land met goede banden met de Verenigde Staten. Na de revolutie werd Iran juist een antiwesters land met zeer slechte banden met de Amerikanen. De Verenigde Staten hebben sancties tegen Iran. Ook zien zij Iran als onderdeel van de axis of evil (as van het kwaad). Ook zijn de banden met de meeste Europese landen slecht.

De relatie met andere islamitische landen is erg wisselend. Iran heeft slechte banden met de Saoedi-Arabië. Bij dat conflict speelt religie een rol. Iran wordt gezien als de belangrijkste vertegenwoordiger van het sjiisme, terwijl Saoedi-Arabië de belangrijkste vertegenwoordiger van het soennisme is. Sommige islamitische landen kiezen de kant van Saoedi-Arabië in dat conflict. Zo besloot Bahrein om haar diplomatieke banden met Iran stop te zetten. Andere islamitische landen hebben goede banden met Iran zoals Algerije, Oman, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten. Een deel van die landen probeert zich neutraal te houden in het conflict en naar vreedzame oplossingen te kijken.

Iran is een fel tegenstander van Israël en kiest de kant van Palestina in het conflict. Het land mengt zich in conflicten in andere landen zoals in Libanon en Syrië. Daarnaast heeft Iran goede banden met Rusland, China en Noord-Korea.

Economie

Iran heeft een gemixte economie waarin de overheid een grote rol speelt. In het land wordt betaald met de Iraanse rial. De belangrijkste handelspartner van het land is China. In 2024 exporteerde Iran 36% van hun producten naar het land. Daarentegen kwam 28% van Irans import uit China. Andere belangrijke handelspartners van Iran zijn Turkije, Brazilië, India, Pakistan, Azerbeidzjan en de Verenigde Arabische Emiraten.

Het belangrijkste exportproduct van Iran is aardolie. 10% van de olievoorraden in de wereld ligt in Iran. Ook ligt 15% van de aardgasvoorraad in de wereld in Iran. Iran wordt daarom gezien als een supermacht op het gebied van energie. Andere belangrijke exportproducten zijn chemicaliën, auto's, fruit, noten en tapijten. In Iran is weinig landbouw mogelijk. Slechts 9% van het grondgebied is geschikt voor landbouw. De Iraanse regering probeert om meer landbouw mogelijk te maken door de bouw van dammen en stuwmeren. Daardoor zou irrigatie in droge regio's beter mogelijk zijn. Hierdoor ontstaan echter ook watertekorten, mede doordat de regering gewassen promootte die veel water nodig hebben (zoals rijst). Andere belangrijke gewassen zijn katoen, suikerbiet, thee, hennep, tabak, aardappels, amandels, walnoten, komijn en pistachenoten.

Sinds de Iraanse Revolutie van 1979 heeft het land te maken met een trage economische groei, inflatie en regelmatige economische crises. Daarnaast spelen ook corruptie en internationale sancties een rol. Veel hoogopgeleide Iraniërs verlaten daarom het land.

	Landen, afhankelijke gebieden en niet-erkende staten in Azië
Afghanistan · Armenië · Azerbeidzjan · Bahrein · Bangladesh · Bhutan · Brunei · Cambodja · China · Cyprus · Egypte · Filipijnen · Georgië · India · Indonesië · Irak · Iran · Israël · Japan · Jemen · Jordanië · Kazachstan · Kirgizië · Koeweit · Laos · Libanon · Maldiven · Maleisië · Mongolië · Myanmar · Nepal · Noord-Korea · Oezbekistan · Oman · Oost-Timor · Pakistan · Palestina · Qatar · Rusland · Saoedi-Arabië · Singapore · Sri Lanka · Syrië · Tadzjikistan · Thailand · Turkije · Turkmenistan · Verenigde Arabische Emiraten · Vietnam · Zuid-Korea Afhankelijke gebieden: Hongkong · Macau Niet-erkende staten: Abchazië · Taiwan · Turkse Republiek Noord-Cyprus · Zuid-Ossetië